Een kinderwens en het ervaren van ernstige psychische problemen, zoals een ernstig trauma (PTSS), depressie, angststoornis, eetstoornis, schizofrenie, psychose of bipolaire stoornis, kunnen van invloed zijn op een zwangerschap. Hoewel veel vrouwen en hun partners blij zijn met een zwangerschap, is dit niet voor iedereen het geval. Soms komt een zwangerschap ongepland, wat het extra moeilijk kan maken om psychische problemen tijdens de zwangerschap te erkennen. Vijf tot tien procent van de vrouwen ervaart tijdens of na de zwangerschap last van een depressie of angststoornis. Het is belangrijk te weten dat je niet alleen bent en dat er goede behandelingsmogelijkheden zijn.
Je arts, verloskundige of gynaecoloog kan met jou bespreken welke zorg het beste is voor jou en de baby. Dit kan helpen voorkomen dat psychische problemen verergeren of opnieuw beginnen. Samen met jou kan een zorgplan worden opgesteld.
Medicatiegebruik tijdens de zwangerschap
Het is cruciaal om niet zelfstandig te stoppen met medicatie. Bespreek dit altijd met je arts. De arts zal met je beoordelen of het veilig is om de medicijnen te blijven slikken. Sommige medicijnen kunnen schadelijk zijn voor de zwangerschap en de baby, waardoor aanpassing van de medicatie noodzakelijk kan zijn. De arts weegt de risico's van de medicijnen af tegen de risico's van je psychische problemen om de beste beslissing voor jou te nemen.
Soms is het mogelijk om medicatie af te bouwen voordat je zwanger wordt, waarbij je arts je hierbij zal begeleiden. Medicijnen die jij slikt, kunnen via de placenta bij je baby terechtkomen en invloed hebben op de ontwikkeling ervan. Na de bevalling stopt deze blootstelling, maar de baby kan ontwenningsverschijnselen ervaren omdat het gewend was aan de medicatie. In dergelijke gevallen kan het nodig zijn dat de baby na de geboorte samen met jou in het ziekenhuis verblijft.
Het is daarom raadzaam om al voordat je zwanger wordt, overleg te plegen met je arts. Stop pas met voorbehoedsmiddelen als je medicatie stabiel en optimaal is ingesteld, zodat deze geen schade kan veroorzaken bij een eventuele zwangerschap. Ook als je onverwacht zwanger raakt, is het belangrijk om zo snel mogelijk contact op te nemen met je arts om je medicatie te bespreken. Het is tevens van belang om je apotheek te informeren over je kinderwens.
Verhoogd risico op psychose
Vrouwen met een bipolaire stemmingsstoornis (ook wel 'manisch-depressieve stoornis' genoemd) of met een familielid met een bipolaire stoornis hebben een verhoogd risico om na de bevalling psychotisch te worden. In sommige gevallen kan het nuttig zijn om de psychiater te betrekken bij het geboortezorgplan. De psychiater kan adviseren over gesprekstherapie, medicatie en/of controles tijdens de bevalling en kraamtijd in het ziekenhuis. Verwijzing naar een POP-poli (Psychiatrie, Obstetrie, pediatrie) kan ook tot de mogelijkheden behoren, indien deze in jouw regio beschikbaar is.
Traumatische bevallingservaringen en angst
Als je traumatische herinneringen hebt aan een eerdere bevalling en/of erg bang bent voor de bevalling, is het belangrijk dit te bespreken. Geef dit ook door aan je huisarts, psychiater of apotheker. De arts kan beoordelen of aanpassingen nodig zijn.
Invloed van medicatie op de partner
Medicijnen die de aanstaande vader gebruikt, kunnen leiden tot seksuele problemen, zoals verminderd libido. Soms kunnen deze medicijnen ook invloed hebben op het zaad, waardoor zwanger worden moeilijker kan gaan. Het is belangrijk om dit te bespreken met de arts.
Psychische klachten bij partners
Ook partners lopen tijdens de zwangerschap en na de geboorte van een kind een verhoogd risico op het ontwikkelen van psychische klachten. Relatieproblemen kunnen ontstaan door psychische klachten van een van de partners. Veel partners blijken onvoldoende voorbereid op de veranderingen in de (seksuele) relatie tijdens en na de zwangerschap, wat tot problemen kan leiden.
Gevolgen voor het kind
Ernstige psychische problemen bij jou of je partner vergroten de kans dat je kind gedrags- of emotionele problemen ontwikkelt. Dit kan deels door erfelijkheid komen, maar ook de stress binnen een gezin waar een of beide ouders psychische problemen hebben, kan invloed hebben op het kind. Het is daarom essentieel om tijdig hulp te zoeken als je merkt dat de problemen in het gezin invloed hebben op je kind. Als je zwanger bent, kun je ook een huisbezoek aanvragen bij de jeugdgezondheidszorg.
Soorten psychische aandoeningen rondom zwangerschap en bevalling
Psychische klachten kunnen deel uitmaken van specifieke aandoeningen waarvoor behandeling nodig is. De volgende aandoeningen kunnen gerelateerd zijn aan de zwangerschap, bevalling en/of kraamtijd:
Postpartumblues (Babyblues / Kraamtranen)
De postpartumblues, ook wel bekend als de babyblues of kraamtranen, treft 50-80% van alle pas bevallen vrouwen. Deze periode wordt gekenmerkt door plotselinge huilbuien, slaapproblemen, prikkelbaarheid en nervositeit. De postpartumblues gaat meestal vanzelf over en komt het vaakst voor tussen dag drie en dag tien na de geboorte.
Postpartum depressie
Indien de babyblues niet overgaat of als je maanden na de bevalling nog steeds somber bent, kan er sprake zijn van een postpartum depressie. Dit treft ongeveer 10% van alle moeders en ontstaat vaak door een combinatie van factoren. Risicofactoren zijn onder andere een familiegeschiedenis van depressies, eerdere depressies of psychische aandoeningen, bepaalde karaktertrekken (zoals moeite met grenzen stellen en perfectionisme) en stressvolle gebeurtenissen tijdens de zwangerschap of bevalling. Hormonale veranderingen, vitaminetekorten of schildklierproblemen kunnen ook bijdragen aan het ontstaan ervan. Symptomen zijn onder meer somberheid en het onvermogen om plezier te ervaren. Een postpartum depressie kan ook al tijdens de zwangerschap ontstaan.
Postpartum psychose (Kraambedpsychose)
Een postpartum psychose, ook wel kraambedpsychose genoemd, is een ernstige aandoening die na de bevalling kan optreden. Kenmerken zijn verwardheid, hallucinaties (het horen of zien van dingen die er niet zijn) en wanen (het geloven van dingen die niet overeenkomen met de werkelijkheid). Vaak begint dit met slaapproblemen, angst en achterdocht. Het komt voor bij 1-2 op de 1000 kraamvrouwen en ontstaat meestal binnen een maand na de bevalling. Vrouwen met een eerdere psychose of bipolaire stoornis hebben een verhoogd risico, met een kans van 50% op herhaling bij een volgende zwangerschap. Deze aandoening kan levensbedreigend zijn voor moeder en kind, waardoor directe hulp inschakelen bij signalen cruciaal is.
PTSS (Posttraumatische Stressstoornis)
Een posttraumatische stressstoornis (PTSS) kan ontstaan na een traumatische gebeurtenis, zoals een bevalling die als traumatisch wordt ervaren (10-20% van de vrouwen). Kenmerkend is het herbeleven van de traumatische gebeurtenis in gedachten of dromen, het vermijden van situaties die aan de gebeurtenis herinneren, prikkelbaarheid en een negatieve stemming. Van de vrouwen die hun bevalling als traumatisch ervaren, ontwikkelt 1-3% PTSS. PTSS kan dagelijkse functioneren bemoeilijken en gaat vaak gepaard met depressie (20-75%). Risicofactoren zijn onder andere problemen tijdens zwangerschap of bevalling, eerdere psychische aandoeningen en angst voor de bevalling.
Hoe herken je psychische klachten?
Het herkennen van psychische klachten tijdens of na de zwangerschap kan soms lastig zijn, omdat sommige symptomen overlappen met normale veranderingen na de bevalling.
Symptomen van Postpartumblues
De postpartumblues uit zich voornamelijk in huilbuien zonder duidelijke reden, slaapproblemen, prikkelbaarheid en nervositeit. In tegenstelling tot een depressie, ervaren vrouwen met een postpartumblues nog steeds momenten van geluk en plezier.
Symptomen van Postpartum depressie
Vrouwen met een postpartum depressie ervaren vaak geen blijdschap of geluk na de komst van hun baby, ondanks eerdere verheuging. Naast symptomen als vermoeidheid, vergeetachtigheid en bezorgdheid, die ook bij een normaal kraambed kunnen voorkomen, houden de klachten bij een postpartumdepressie langer dan twee weken aan. Andere mogelijke symptomen zijn:
- Somberheid
- Extreem vermoeid en lusteloos
- Gebrek aan initiatief en interesse
- Geen moedergevoel, het gevoel een slechte moeder te zijn of juist overbezorgdheid
- Erg prikkelbaar, een kort lontje
- Veel willen slapen of juist slapeloosheid
- Machteloosheid, angst en wanhoop
- Veel piekeren
- Lichamelijke klachten zoals hoofdpijn, duizeligheid en misselijkheid
- Onvermogen om dagelijkse bezigheden uit te voeren
- Terugkerende gedachten aan de dood, zelfmoord of het aan willen doen van de baby
De diagnose van een postpartumdepressie wordt gesteld door een arts. Bespreek je klachten altijd met je verloskundige, die je kan helpen bij het vinden van oplossingen, zoals medicatie, ondersteuning van familie of een borstvoedingsplan. Bij vermoeden van een depressie kan de huisarts of het consultatiebureau worden ingeschakeld.
Symptomen van Postpartum psychose
De eerste signalen van een postpartum psychose zijn vaak ernstige slaapproblemen, angst en achterdocht, gevolgd door wanen en hallucinaties. Vrouwen kunnen verward zijn en warrig praten.
Symptomen van PTSS
Bij PTSS ervaar je herbelevingen en nachtmerries over de traumatische gebeurtenis. Je vermijdt situaties die herinneringen oproepen en kunt last hebben van boze uitbarstingen en heftige schrikreacties.
Behandeling en ondersteuning
Als je je na de bevalling langere tijd niet goed voelt, huilbuien hebt en je niet gelukkig bent, is het belangrijk dit te delen met je partner, familie of vrienden, en met je verloskundige of huisarts. Zij kunnen beoordelen of je klachten passen binnen het normale herstel na een bevalling. Praten over deze gevoelens kan soms lastig zijn, zeker als de omgeving erg positief is over de zwangerschap. Een gesprek met een zorgverlener kan steun bieden.
Psychische klachten die tijdens of na de zwangerschap ontstaan, kunnen weken of maanden aanhouden. Vroege hulp is daarom essentieel. Zorgverleners zoals je verloskundige of huisarts kunnen je doorverwijzen naar specialisten. Meestal zijn psychische klachten goed te behandelen met gesprekstherapie en soms medicatie.
Hulp zoeken bij psychische klachten
Als je tijdens de zwangerschap psychische klachten ervaart, is het belangrijk dit serieus te nemen en hulp in te schakelen. Bespreek je klachten met je verloskundige of huisarts. Zij kunnen je doorverwijzen naar geschikte hulp, zoals de POP-poli. Deze polikliniek is speciaal ingericht voor zwangeren met psychische klachten of die antidepressiva gebruiken, en werkt samen met psychiaters, verloskundigen en kinderartsen om ondersteuning te bieden. Gesprekstherapie is vaak de eerste stap, en indien nodig kan medicatie worden voorgeschreven. Behandeling van psychische klachten is cruciaal voor de gezondheid van zowel de zwangere als de baby.
Verloskundigen en (huis)artsen hebben beroepsgeheim, wat betekent dat alle gesprekken vertrouwelijk zijn. Dit moedigt aan om open te zijn over klachten, zelfs als je er niet met je omgeving over wilt praten.
Zwangerschapswens en medicatiegebruik
Als je medicijnen gebruikt voor een psychische aandoening en een kinderwens hebt, is het belangrijk dit te bespreken met je (huis)arts, idealiter voordat je zwanger wordt. De arts kan de voor- en nadelen van de medicijnen evalueren en een advies opstellen voor tijdens de zwangerschap, aangezien sommige medicijnen schadelijk kunnen zijn voor de ongeboren baby. Ongeveer 2-3% van de zwangeren gebruikt SSRI's (antidepressiva). Hoewel hier risico's aan verbonden zijn, kunnen met de juiste begeleiding en extra controles de zwangerschap, bevalling en kraamtijd veilig verlopen, vaak via de POP-poli. Het stoppen met medicatie is meestal niet het advies, omdat de gezondheid van de zwangere voorop staat. Bij schadelijke medicatie wordt samen met jou gezocht naar alternatieven. Bij gebruik van SSRI's wordt vaak een ziekenhuisbevalling geadviseerd. De baby wordt na de geboorte minimaal 24 uur opgenomen voor observatie vanwege mogelijke ontwenningsverschijnselen. Borstvoeding geven is doorgaans veilig bij gebruik van SSRI's.
Als je ontdekt dat je zwanger bent terwijl je medicatie gebruikt tegen psychische klachten, neem dan zo snel mogelijk contact op met een verloskundige of je (huis)arts. Zij kunnen je doorverwijzen naar de POP-poli voor beoordeling van de medicatieveiligheid en alternatieve opties.
Kraamtijd en psychische klachten
Als je tijdens de zwangerschap psychische klachten hebt gehad, of na een vorige zwangerschap een depressie of psychose hebt doorgemaakt, zijn er aandachtspunten voor de kraamperiode:
- Signalering en plan van aanpak: Werk samen met een psycholoog aan een signaleringsplan dat vroegtijdige herkenning van problemen en bijbehorende hulpstappen beschrijft. Je verloskundige, huisarts en kraamverzorgende dienen hiervan op de hoogte te zijn. De partner speelt hierin ook een belangrijke rol.
- Slaapgebrek: Slaapgebrek kan bij psychische klachten soms een kraambedpsychose uitlokken. Bespreek met je verloskundige en kraamverzorgende hoe je slaap kunt optimaliseren en laat hen je mentale gezondheid monitoren.
- Sociaal vangnet: Familie en vrienden kunnen ondersteuning bieden door praktische hulp of zorg voor oudere kinderen, zodat jij en je partner kunnen rusten. Dit kan al tijdens de zwangerschap gepland worden.
Borstvoeding en medicatie
Als je antidepressiva (SSRI's) gebruikt, kun je veilig borstvoeding geven, aangezien deze medicatie nauwelijks in de moedermelk terechtkomt. Gebruik je andere medicatie, bespreek dit dan met je arts, aangezien niet alle medicijnen veilig zijn tijdens borstvoeding.
Psychische klachten bij partners
Ook partners kunnen PTSS of een postpartum depressie ontwikkelen. Ongeveer 7% van de nieuwe vaders ervaart depressieve klachten, die zich kunnen uiten in somberheid, boze buien, prikkelbaarheid, terugtrekking of excessief gedrag zoals werken, sporten of alcoholgebruik. Open communicatie over gevoelens en ervaringen is essentieel. Als je partner zich veel zorgen maakt over jouw mentale gezondheid of zelf psychische klachten heeft, kan contact met de huisarts of verloskundige hulp bieden.
POP-poli en Moeder-Baby Unit
De POP-poli (Psychiatrie, Obstetrie, Pediatrie) begeleidt en behandelt zwangere vrouwen en moeders met psychiatrische en psychische klachten. Dit kan variëren van advies over medicijngebruik tot intensievere zorg. Voor moeders met baby's tot 7 maanden die een psychiatrische aandoening hebben (zoals een postpartum depressie of psychose) en waarbij ambulante behandeling onvoldoende is, bestaat de Moeder-Baby Unit (MBU). Dit is bedoeld voor situaties met een verstoorde of bedreigde moeder-kind-relatie.
De POP-poli werkt multidisciplinair, met specialisten zoals psychiaters, verloskundigen en kinderartsen. Patiënten kunnen worden verwezen door huisarts, verloskundige, gynaecoloog of andere medisch specialisten. Redenen voor verwijzing kunnen actuele psychische klachten tijdens de zwangerschap zijn, eerdere psychische klachten (al dan niet gerelateerd aan een eerdere zwangerschap), of medicijngebruik waarbij nader advies nodig is in verband met de zwangerschap en/of borstvoedingswens. Verwijzers kunnen ook contact opnemen met de POP-poli voor advies zonder dat de patiënt direct wordt gezien.
De POP-poli is primair gericht op het bieden van advies en een korte periode van begeleiding. Voor moeders die na de bevalling psychische problemen hebben, kan een moeder-kind module of Video Interactie Begeleiding (VIB) worden aangeboden om de ouder-kind interactie te verbeteren.
Mentale gezondheid en zwangerschap
Mentale gezondheid omvat hoe je naar jezelf en je leven kijkt, je gedachten, gevoelens en hoe je omgaat met stress. De mentale en lichamelijke gezondheid beïnvloeden elkaar wederzijds. Een gezonde levensstijl, sociale contacten, fijne bezigheden en zelfvertrouwen dragen bij aan een goede mentale gezondheid. Tijdens de zwangerschap kunnen deze behoeften veranderen.
Hoewel enige stress tijdens de zwangerschap normaal is, kan langdurige hoge stress invloed hebben op de gezondheid van moeder en baby. Praten met iemand, ontspanning zoeken en een gezonde leefstijl kunnen helpen bij stressmanagement. Verloskundigen kunnen ondersteuning bieden bij het beoordelen van de mentale gezondheid en adviseren over mogelijke hulp.
Ongeveer 11% van de zwangeren in Nederland ervaart depressieve klachten, mede door hormonale veranderingen die de stemming beïnvloeden. Langdurige somberheid, angst en slaapproblemen vereisen behandeling. Tijdig hulp zoeken is cruciaal.
Risicofactoren voor psychische klachten
Hoewel iedereen psychische klachten kan krijgen, zijn er factoren die de kans vergroten:
- Eerdere psychische klachten
- Depressies in de familie
- Traumatische ervaringen
- Weinig sociale steun
- Jonge leeftijd (18-24 jaar)
- Veel stress tijdens zwangerschap/bevalling/kraamtijd
- Gebruik van drugs
Het hebben van een of meer van deze factoren betekent niet automatisch dat je klachten zult krijgen, maar het is goed hier aandacht aan te besteden. Bij aanhoudende somberheid, depressieve gevoelens of angst is het belangrijk dit met je huisarts of verloskundige te bespreken.
Behandelaanbod
Voor psychiatrische en psychische klachten rondom zwangerschap en bevalling is er een specialistisch aanbod:
- POP-poli: Begeleiding en behandeling van zwangere vrouwen en moeders met psychiatrische en psychische klachten.
- Moeder-Baby Unit (MBU): Opname voor moeders met baby's tot 7 maanden die een psychiatrische aandoening hebben en waarbij ambulante behandeling onvoldoende is, met name bij een verstoorde moeder-kind-relatie.
De behandeling kan bestaan uit begeleidende gesprekken, medicatie, cognitieve gedragstherapie of EMDR.
tags: #psychische #klachten #zwangerschap