De wereldbevolking groeit nog steeds, met naar schatting van de Verenigde Naties een miljard mensen erbij in elf jaar tijd. In november wordt de 8 miljardste wereldburger verwacht. Echter, een diepere analyse van de geboortecijfers wereldwijd laat een duidelijke trend zien: de grote stagnatie van de bevolkingsgroei is al ingezet. Vrouwen krijgen gemiddeld significant minder kinderen dan voorheen.
Dalende Geboortecijfers Wereldwijd
Zelfs in regio's met traditioneel hoge geboortecijfers, zoals sub-Sahara Afrika, is er een gestage daling te zien sinds 1980. In veertig jaar tijd is het gemiddelde aantal kinderen per vrouw gedaald van bijna zeven naar 4,5. Volgens de VN ligt het wereldwijde gemiddelde inmiddels onder de 2,5 geboortes per vrouw.
Waarom Stijgt de Wereldbevolking Nog Steeds?
De aanhoudende stijging van de wereldbevolking is een gevolg van twee hoofdfactoren: de toegenomen gemiddelde levensverwachting en het nog steeds relatief hoge aantal geboorten in bepaalde regio's. Hoewel het geboortecijfer in sub-Sahara Afrika daalt, blijft het met 4,5 kinderen per vrouw historisch gezien hoog, wat leidt tot aanzienlijke bevolkingsgroei.
Het punt waarop een bevolking stabiel blijft, wordt bereikt bij gemiddeld 2,1 geboortes per vrouw. Dit is het zogenaamde vervangingsniveau. Europa en Noord-Amerika bevinden zich al bijna een halve eeuw onder dit niveau. In deze regio's groeit de bevolking voornamelijk door immigratie en een langer wordende levensduur.
In Afrika en delen van Azië ligt het geboortecijfer nog boven het kantelpunt van 2,1. De VN verwacht dat de wereldbevolking zich tegen het einde van deze eeuw stabiliseert rond de 10,4 miljard mensen, mits de huidige trends zich voortzetten.
De Snellere Afvlakking van de Bevolkingsgroei
De periode tussen 1960 en 1970 kenmerkte zich door een scherpe daling van de geboortecijfers in vrijwel alle regio's. Dit fenomeen wordt deels verklaard door de introductie van de pil en andere anticonceptiemiddelen. Daarnaast speelden de afname van kindersterfte en de opkomst van onderwijs een cruciale rol.
Emeritus hoogleraar demografie Pieter Hooimeijer legt uit dat kinderen, die voorheen fungeerden als een vorm van sociale zekerheid en bijdroegen aan het gezinsinkomen, steeds duurder werden door de verplichting tot onderwijs. Tegelijkertijd nam de noodzaak om veel kinderen te krijgen af, aangezien een groter percentage van de kinderen het overleefde.
Simpel gezegd: hoe welvarender en beter opgeleid een bevolking wordt, hoe lager het gemiddelde aantal kinderen per gezin. Dit proces is wereldwijd al jaren gaande. Het percentage van de wereldbevolking dat onder de armoedegrens leeft, is sinds 1990 meer dan gehalveerd. De VN streeft ernaar om in 2030 nog slechts 3 procent van de wereldbevolking in extreme armoede te laten leven.
De Rol van Religie bij Geboortecijfers
Traditioneel was er binnen het jodendom, christendom en de islam weerstand tegen geboortebeperking. Hooimeijer merkt op dat moslims in Oost-Afrika nog steeds gemiddeld meer kinderen krijgen, maar dit geldt voornamelijk voor het armere deel van de bevolking. Dit patroon is ook zichtbaar bij christelijke bevolkingsgroepen.
De statistieken van de VN ondersteunen het beeld dat opleidingsniveau en inkomen een grotere invloed hebben op geboortecijfers dan religie. Zo is in Saudi-Arabië, een overwegend conservatief-islamitisch land, het gemiddelde aantal baby's per vrouw in veertig jaar tijd gedaald van ruim 7 naar iets meer dan 2.
Verwachtingen voor Nederland
In tegenstelling tot sommige andere Europese landen, waar de bevolking krimpt, is dit in Nederland nog niet het geval. Het huidige geboortecijfer ligt echter onder het vervangingsniveau van 2,1 kinderen per vrouw. De Nederlandse bevolking blijft groeien door migratie en een stijgende levensduur.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) verwacht dat Nederland in 2070 tussen de 18,8 en 22,2 miljoen inwoners zal tellen. Deze ruime marge is te wijten aan de onzekerheid over het toekomstige migratiecijfer.
De vergrijzing van de bevolking brengt uitdagingen met zich mee, zoals een verergering van het personeelstekort en oplopende zorgkosten, aangezien ouderen langer een beroep doen op medische zorg.
Factoren die de Vruchtbaarheid Beïnvloeden
De vruchtbaarheid van een bevolking wordt beïnvloed door diverse sociaaleconomische factoren. Historisch gezien hebben ontwikkelde landen lagere vruchtbaarheidscijfers, vaak gecorreleerd met factoren als inkomen, opleiding en verstedelijking. Vrouwen stellen het krijgen van hun eerste kind steeds vaker uit.
In ontwikkelingslanden zijn de vruchtbaarheidscijfers doorgaans hoger. Kinderen worden daar vaak gezien als goedkope arbeidskrachten en als verzorgers voor oudere ouders, mede door het ontbreken van adequate sociale voorzieningen.
Een grafiek die het totale vruchtbaarheidscijfer (TFR) afzet tegen de Index van de menselijke ontwikkeling (HDI) illustreert deze relatie. Bij een TFR van 3,8 verdubbelt de bevolking zich in ongeveer 32 jaar. Het vervangingsniveau van 2,1 zorgt voor een stabiele bevolking, terwijl een TFR onder dit niveau leidt tot bevolkingsafname.
Het totale vruchtbaarheidscijfer daalt sinds de jaren zestig snel. In 2020 was het wereldwijde cijfer 2,4 per vrouw. Als dit daalt naar 2,3, verwacht de VN dat de wereldbevolking ergens tussen 2050 en 2070 stabiliseert.
In landen waar de gemiddelde leeftijd van moeders bij de geboorte van hun eerste kind stijgt, zoals in Nederland (van 24,3 in 1970 naar 29,9 in 2019), geeft het TFR een minder volledig beeld van de bevolkingsontwikkeling. Een vruchtbaarheidscijfer kleiner dan 2,0 betekent niet automatisch natuurlijke bevolkingsafname.
Het wereldwijde vruchtbaarheidscijfer piekte in 1964 op 5,1. In de dertig jaar daarna daalde het sterk tot 2,9 in 1994. Sindsdien is de daling minder uitgesproken; in 2020 was het cijfer 2,4. In 2020 lag het gemiddelde vruchtbaarheidscijfer in landen met hoge inkomens op 1,5, terwijl dit in landen met de laagste inkomens driemaal zo hoog was (4,5). Binnen de EU lag het vruchtbaarheidscijfer in 2020 op 1,50, een lichte stijging ten opzichte van eerdere jaren.
De verschillen tussen landen met de hoogste en laagste scores worden kleiner. In België zakte het vruchtbaarheidscijfer in 1972 onder het niveau dat nodig is voor natuurlijke bevolkingsbehoud. In Nederland was het gemiddelde kindertal per vrouw in 2012 1,7. Urk had in dat jaar het hoogste vruchtbaarheidscijfer (3,1), Schiermonnikoog het laagste (0,8).
Wereldbevolking: Groei, Stabilisatie en Krimp
De wereldbevolking bereikte in 2022 de 8 miljard en zal naar verwachting in 2037 de 9 miljard en in 2060 de 10 miljard bereiken. De bevolking is in 40 jaar verdubbeld van 3 miljard in 1959 tot 6 miljard in 1999. Momenteel groeit de wereldbevolking met ongeveer 0,85% per jaar (ongeveer 70 miljoen mensen per jaar).
Het groeipercentage bereikte zijn hoogtepunt eind jaren '60 met 2,09%. De verwachting is dat dit percentage verder zal dalen en onder de 0,50% zal komen in 2047, 0% in 2084 en zelfs negatief zal zijn (-0,12%) in 2100.
De industriële revolutie markeerde een enorme verandering. Waar het de hele menselijke geschiedenis tot 1800 duurde om 1 miljard mensen te bereiken, werd de volgende miljard in slechts 130 jaar (1930) toegevoegd. Vervolgens ging het steeds sneller: het derde miljard in 30 jaar (1960), het vierde in 15 jaar (1974), het vijfde in 13 jaar (1987), het zesde in 11 jaar (1998), en het zevende en achtste miljard elk in 12 jaar (2010 en 2022).
Alleen al in de 20e eeuw groeide de wereldbevolking van 1,65 miljard naar 6 miljard.
China's Geboortecijferbeleid
De Chinese overheid hoopt het geboortecijfer te verhogen met financiële prikkels, zoals een jaarlijkse toelage van 430 euro per kind gedurende de eerste drie jaar. Veel andere landen kampen met een krimpende bevolking en zoeken naar oplossingen.
China was lange tijd een land met een éénkindbeleid vanwege de snelle bevolkingsgroei. Na de economische groei werd dit beleid geleidelijk afgeschaft. Hoewel het beleid in 2016 werd versoepeld, blijft het geboortecijfer laag: Chinese vrouwen krijgen gemiddeld 1,15 kinderen, terwijl 2 kinderen nodig zijn om de bevolking op peil te houden.
De hoge kosten van het opvoeden van kinderen, met name in stedelijke gebieden waar vastgoed duur is, dragen bij aan dit lage cijfer. Gemiddeld geven Chinese ouders zo'n 65.000 euro uit aan de opvoeding van een kind tot 17 jaar. Stedelijke bewoners hebben een gemiddeld besteedbaar inkomen van 6500 euro per jaar, dorpsbewoners nog minder.
De overheid wil dat mensen in grote, welvarende steden meer kinderen krijgen, maar juist deze groep geeft aan de kosten niet te kunnen dragen. Onderzoekers voorspellen dat de Chinese bevolking tegen 2100 kan halveren tot 770 miljoen.
In Chinese dorpen, waar de financiële middelen beperkter zijn, worden relatief meer kinderen geboren. Dit komt mede doordat grootouders vaak voor de kinderen zorgen en de woonruimte doorgaans ruimer is.
Wereldwijde Bevolkingskrimp en Economische Gevolgen
China is niet het enige land met een laag geboortecijfer. De VN voorspelt dat de wereldbevolking vanaf ongeveer 2080 zal krimpen. Econoom Jesús Fernández-Villaverde van de Universiteit van Pennsylvania is optimistischer en voorspelt krimp al vanaf 2055.
Een krimpende bevolking kan leiden tot afnemende economische groei en een hogere pensioenleeftijd, aangezien er dan relatief veel ouderen zijn ten opzichte van de werkende bevolking die de pensioenen financiert.
Geboortecijfers in Europese Landen
De EU kent een gemiddeld geboortecijfer van 1,46 kinderen per vrouw, wat aanzienlijk hoger is dan in China (1,15), maar al decennia onder het streefcijfer van 2 ligt.
Italië kampt met een zeer laag geboortecijfer (1,24 kinderen per vrouw). De bevolking krimpt al bijna tien jaar, en vergrijzing is een significant probleem. Experts verwachten dat de beroepsbevolking de komende 25 jaar met ruim 20 procent zal afnemen, terwijl het aantal gepensioneerden toeneemt.
Premier Giorgia Meloni heeft maatregelen geïntroduceerd om het geboortecijfer te verhogen, zoals langer ouderschapsverlof en belastingvoordelen, maar deze hebben nog niet het gewenste effect gehad. Daarnaast kampt Italië met een aanzienlijke 'brain drain', waarbij hoogopgeleide Italianen naar het buitenland trekken.
Bevolkingskrimp in Nederland
Ook Nederland ervaart een laag geboortecijfer. In de eerste zes maanden van 2024 werden er bijna 81.000 kinderen geboren, terwijl er ruim 89.500 mensen overleden, wat resulteert in een negatief geboortecijfer van bijna 9000. Vorig jaar was dit verschil in dezelfde periode bijna 7000.
Door vergrijzing neemt de Nederlandse bevolking alleen nog toe door migratie. In de eerste helft van 2024 groeide het aantal inwoners met bijna 37.000, iets minder dan in dezelfde periode vorig jaar.
Zuid-Korea: Een Unieke Trend
Zuid-Korea, een land met een hoge werkdruk en een toenemend aantal eenpersoonshuishoudens, heeft het laagste vruchtbaarheidscijfer ter wereld. Echter, in 2024 is er een stijging van het aantal geboortes waargenomen, wat uniek is onder rijke landen.
In een gemiddeld land zijn 2,1 geboortes per vrouw nodig om de bevolking stabiel te houden. Veel rijke landen zitten hier ruim onder. Bijna overal ter wereld, behalve in enkele zeer arme Afrikaanse landen, is sprake van een dalende trend in geboortecijfers.
Het laatst bekende vruchtbaarheidscijfer van Nederland in 2022 was 1,49. In Zuid-Korea zakte het vruchtbaarheidscijfer in 2023 tot een historisch lage 0,72. De cijfers van 2024 laten een lichte stijging zien naar 0,75.
De Koreaanse overheid heeft een omvangrijk pakket aan gezinsvriendelijke maatregelen geïntroduceerd, ter waarde van 250 miljard euro. Dit omvat financiële ondersteuning bij de geboorte en tijdens de eerste levensjaren van een kind, voorrang bij de koop van een huis voor gezinnen, en een verhoging van het vaderschapsverlof.
Onderzoekers zijn sceptisch en vrezen dat de recente stijging een eenmalig effect is, mogelijk als gevolg van het inhalen van uitgestelde huwelijken en gezinsstichtingen door de corona-crisis.
De bevolking van Zuid-Korea bereikte in 2020 een piek van 51,83 miljoen inwoners en zal naar verwachting krimpen tot 36,22 miljoen in 2072 en halveren in 2100.
Geboortecijfers in Nederland: Recente Ontwikkelingen
In 2024 werden in Nederland 166.143 kinderen levend geboren, wat neerkomt op 9,2 levendgeborenen per 1.000 inwoners. Het aantal bevallingen met een zwangerschapsduur van 28 weken of meer bedroeg 164.013.
Dit aantal levendgeborenen is een stijging ten opzichte van 2023, toen er 164.487 levendgeborenen werden geregistreerd.
De 20e Eeuw: Babyboom en Veranderingen
In eerdere periodes lag het jaarlijkse aantal levendgeborenen aanzienlijk hoger. Vooral in de jaren na de Tweede Wereldoorlog was er sprake van een babyboom, met 284.000 geboorten in 1946. In de jaren zeventig begon dit aantal te dalen. De laatste keer dat er meer dan 200.000 kinderen per jaar werden geboren, was begin jaren 2000.
Gemiddelde Leeftijd bij Eerste Kind
In 2024 waren Nederlandse vrouwen gemiddeld 30,4 jaar oud bij de geboorte van hun eerste kind. Van alle kinderen die in 2024 werden geboren, had 28% een moeder van 35 jaar of ouder.
Het aantal kinderen geboren per 1.000 vrouwen van 35 tot en met 39 jaar steeg van 56,5 in 2000 naar 67,4 in 2024.
Vruchtbaarheidscijfer in Nederland
Het vruchtbaarheidscijfer, dat het gemiddelde aantal levendgeboren kinderen per vrouw schat, schommelde na de eeuwwisseling rond de 1,75. De laatste decennia is dit cijfer verder gedaald tot 1,43 in 2024. In 2021 was er voor het eerst weer een toename naar 1,62.
Vóór 1965 lag het gemiddeld kindertal per vrouw nog boven de 3. Het huidige vruchtbaarheidscijfer ligt ruim onder het vervangingsniveau van 2,1 kinderen per vrouw.