Het Museum voor Anatomie en Pathologie is gevestigd in het studiecentrum van het Radboudumc in Nijmegen. De eerste collectie werd in 1967 ingericht door de toenmalige hoogleraar in de anatomie, professor dr. H. J. Wij. Het museum biedt een fascinerende inkijk in de bouw en organisatie van het menselijk lichaam, met een speciale focus op embryonale ontwikkeling en teratologie.
De Collectie: Anatomie, Pathologie en Teratologie
Anatomie is de leer van de bouw en organisatie van het menselijk lichaam. Het museum bevat een groot aantal anatomische preparaten waarin de kleinste details zichtbaar zijn en bestudeerd kunnen worden. In het pathologisch museum zijn ongeveer 500 organen of orgaandelen van het menselijk lichaam tentoongesteld.
Een bijzonder en gevoelig onderdeel van de collectie is de teratologische collectie. Deze collectie, die grotendeels is verzameld tussen de jaren '60 en '80 van de vorige eeuw, omvat baby's met aangeboren afwijkingen. Het zijn baby's die in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw zijn geboren, waaronder siamese tweelingen, baby's met tumoren of vergroeide ledematen. Deze preparaten zijn te zien in een afgeschermde ruimte op een nieuwe permanente tentoonstelling.
Geschiedenis en Ethiek van de Teratologische Collectie
Van de meeste baby's in de teratologische collectie is niet bekend wanneer ze precies zijn geboren of wie de ouders zijn. Dit komt doordat in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw doodgeboren kinderen vaak geen afscheid kregen en ernstig misvormde kinderen zo snel mogelijk bij de moeder werden weggehaald. Soms vond de arts of patholoog de aandoening echter zo bijzonder dat de baby werd bewaard. Sommige kinderen waren voorheen al te zien in het museum, anderen bevonden zich in een depot.
Conservator, onderzoeker en preparateur Lucas Boer heeft de baby's in nieuwe glazen bakken geplaatst en vermijdt het woord 'baby's'. Hij benadrukt het belang van de collectie voor onderwijs en onderzoek. Alle kinderen zijn opnieuw onderzocht, en de resultaten worden op de tentoonstelling gepresenteerd via een interactief beeldscherm. Hierop is informatie te vinden over de aandoening, de oorzaak en de behandeling, om het rariteitenkabinet-effect te vermijden en te focussen op leerzaamheid.
Tegenwoordig is het ondenkbaar dat voldragen baby's op sterk water worden gezet. Doodgeboren kinderen ouder dan 24 weken moeten nu worden begraven of gecremeerd. Bovendien kunnen aandoeningen tegenwoordig via echo's worden opgespoord, waardoor voldragen baby's met dit soort afwijkingen nauwelijks nog geboren worden.
Onderzoek en Educatie met de Teratologische Collectie
Onderzoek aan de teratologische collectie kan een schat aan nieuwe medische kennis opleveren. De depots van academische ziekenhuizen herbergen talloze baby's met fysieke afwijkingen. Lucas Boer heeft er 35 in de collectie, die valt onder het Radboud UMC. Hij wil dat ze met respect worden bekeken en niet als curiositeiten. De baby's vertegenwoordigen ook een drama voor de moeder die had gehoopt op een gezond kind.
Lucas Boer legt uit dat de afwijkingen bij de baby's, zoals oren en benen op verkeerde plekken, vaak fouten in de genetische code zijn waar niets aan te doen is. De preparaten zijn in de jaren '50 en '60 van de vorige eeuw op sterk water gezet en geanonimiseerd. Geen enkele baby is levensvatbaar geweest; bij siamese tweelingen was het hart vaak te zwak om voor twee lichamen bloed rond te pompen, of door een afwijking groeide het brein buiten het hoofd.
Hoewel in omringende landen vergelijkbare collecties verdwenen zijn vanwege medisch-ethische opvattingen, ziet Boer het behoud ervan als essentieel. Hij haalt de preparaten soms urenlang uit de vloeistof om ze in een MRI-scanner te leggen. Dankzij de moderne apparatuur en de mogelijkheid om de lichaampjes lang buiten de vloeistof in een scanner te plaatsen, ontstaan er gedetailleerde beelden die geheimen onthullen die van belang zijn voor de medische wetenschap. Soms blijkt er veel meer aan de hand te zijn dan aanvankelijk gedacht.
Boer wijst op een baby zonder armen en benen en met een bolle buik. Er werd aangenomen dat het een softenon-kindje was, maar na uitgebreid onderzoek blijkt de oorzaak een heel zeldzaam syndroom te zijn. Iedere baby vertelt een ander verhaal en soms moeten complete diagnoses bijgesteld worden. Deze preparaten geven studenten en wetenschappers inzicht in afwijkingen, wat helpt om ze bij zwangere vrouwen vroeger te signaleren.
Van de 35 baby's is de oorzaak van de afwijking bekend, op één na. Dit kind heeft een groot hoofd, afwijkende geslachtsdelen, klompvoetjes en vervormde armpjes, met een onherkenbaar gezicht. De oorzaak is nog steeds onbekend, en dit preparaat wordt bewust met vraagtekens gepresenteerd om het besef te creëren dat nieuwsgierigheid en verder onderzoek nodig blijven.
Lucas Boer is de enige in Nederland die deze afwijkende baby's bestudeert. Hij hoopt te promoveren op deze collectie, in zijn vakgebied teratologie, dat van het Griekse 'téras' (wonder of monster) komt. Hij vindt de naam te negatief en ziet ze als 'fouten van de natuur waar we van kunnen leren'.
Een inleiding tot het Anatomisch Museum van de universiteit
Het Museum als Educatieve Hub
Het Anatomisch Museum in het Radboudumc wordt door veel studenten beschouwd als een onontdekte parel op de campus. Conservator en promovendus Lucas Boer deelt zijn enthousiasme en loopt langs glazen potten met embryo's, baby's en organen, waarbij hij bij elk preparaat een verhaal vertelt. Hij beschouwt een volgroeide baby op sterk water, met duidelijk zichtbare spierstructuren, als het mooiste preparaat van het museum, dat al sinds de opening in 1967 te zien is.
Boer, met zijn 28 jaar de jongste conservator van alle anatomische musea in Nederland, begon in 2012 bij het museum. Zijn fascinatie voor anatomie, die al bestond door zijn hobby van het prepareren van skeletten van vogels en zoogdieren, leidde hem naar dit vakgebied. Hij vervolgt zijn rondleiding richting de sectie Teratologie, waar de baby's met aangeboren aandoeningen staan. Dit deel van het museum, dat pas een jaar bestaat, zal officieel geopend worden bij de viering van het vijftigjarig bestaan.
Boer benadrukt het belang van een goed verhaal bij deze afdeling. Zonder begrip van wat bezoekers zien, weten ze ook niet hoe ze moeten reageren. Een verhaal is essentieel voor elk museum, anders zijn het 'alleen maar preparaten in een potje' met weinig waarde voor het onderwijs. Toen hij begon, was het Pathologisch Museum nog niet open voor het publiek vanwege de heftige inhoud, maar hij opende de deuren meteen.
Nu volgen aanstaande artsen, tandartsen en medisch biologen practica in het museum. Het museum wordt goed bezocht, met veel kinderen die het fascinerend vinden en veel groepen die een rondleiding willen. Het museum geeft de meeste rondleidingen van alle Nederlandse anatomische musea, gegeven door ongeveer twintig geneeskundestudenten. Boer waardeert de interactie die zo ontstaat tussen student en bezoeker.
Programma's en Apps voor Educatie
Het PUC of Science organiseert de Masterclass “Anatomie en Embryologie” voor leerlingen van 5 en 6 VWO die biologie volgen. Tijdens deze dag krijgen deelnemers een rondleiding door het Museum voor Anatomie en Pathologie, met uitleg over tentoongestelde organen en afwijkingen. Na de lunch vindt op de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica een practicum “Embryologie van vogels” plaats, waarbij de ontwikkeling van kippe-embryo's microscopisch wordt bestudeerd. Dit biedt inzicht in zowel de embryonale ontwikkeling van vogels als die van de mens, met een levendige doorkijk van de hart- en bloedsomloop.
Het Anatomisch Museum van het Radboudumc lanceert ook twee nieuwe apps voor kinderen. Met de speurtocht app maken kinderen een ontdekkingstocht door het museum, leren ze over hun lichaam en hun leven voor de geboorte, en moeten ze bijvoorbeeld het kleinste en grootste bot vinden. De app geeft direct feedback en aan het einde ontvangen ze een diploma. De embryologie app laat kinderen kennismaken met hun leven voor de geboorte, vanaf de bevruchting tot de ontwikkeling van het embryo naar baby.
De apps zijn gratis te downloaden en werden gelanceerd op de landelijke museum kids-dag (woensdag 2 april) en tijdens het landelijke museumweekend (4-6 april). Het museum was gedurende deze periodes speciaal geopend voor kinderen en hun ouders. De apps zijn geschikt voor Apple en Android en worden in het museum geactiveerd via een QR-code. Gratis wifi is beschikbaar.
tags: #anatomisch #museum #nijmegen #embryo #ontwikkeling