Wanneer u te maken krijgt met vruchtbaarheidsproblemen, is een gesprek met uw gynaecoloog of fertiliteitsarts essentieel. Deze problemen kunnen diverse oorzaken hebben en zowel bij de vrouw als de man liggen. Deze informatie richt zich op de belangrijkste oorzaken van vruchtbaarheidsproblemen bij vrouwen, om u te helpen zich voor te bereiden op het gesprek met uw arts.
Hormonale Oorzaken en Menstruatiestoornissen
Problemen met de hormonen kunnen leiden tot storingen in de menstruatiecyclus. Om de oorzaak hiervan te achterhalen, worden de hormonale waarden onderzocht.
Anovulatie (Geen Eisprong)
Anovulatie is de medische term voor het uitblijven van een eisprong bij een vruchtbare vrouw. Dit kan gepaard gaan met amenorroe, het uitblijven van de menstruatie, hoewel sommige vrouwen met anovulatie wel menstrueren. Anovulatie kan veroorzaakt worden door diverse factoren, waaronder hormonale stoornissen, leeftijd en vroegtijdige menopauze.
De behandeling van anovulatie hangt af van de specifieke oorzaak. Meestal wordt begonnen met eenvoudige behandelingen, zoals orale medicatie of injecties met gonadotrofines. Indien deze behandelingen niet succesvol zijn, kan in-vitrofertilisatie (IVF) overwogen worden.
PCO-Syndroom (Polycysteus Ovarium Syndroom)
Het Polycysteus Ovarium Syndroom (PCOS) wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van meerdere met vocht gevulde blaasjes in de eierstokken. Dit proces verstoort de rijping van de eiblaasjes en leidt vaak tot het uitblijven van de eisprong en daardoor weinig tot geen menstruatie.
Bij PCOS produceren vrouwen doorgaans te veel insuline, wat resulteert in een overproductie van androgenen. Deze hormonale disbalans verhindert de volledige rijping van de follikels en dus de eisprong. De diagnose kan gesteld worden met behulp van hormonale bepalingen en een vaginale echografie, waarbij micropolycystische eierstokken een karakteristiek beeld geven.
Behandelingen voor PCOS kunnen bestaan uit:
- Geneesmiddelen: Medicijnen om de eisprong te stimuleren en/of gonadotrofines kunnen worden voorgeschreven. Soms is het reguleren van insuline met medicijnen zoals metformine, al dan niet in combinatie met eisprongstimulerende middelen, de meest effectieve aanpak. Vaak wordt gestart met tabletten zoals clomifeencitraat, waarbij de dosis geleidelijk wordt verhoogd.
- Chirurgie: Een veelgebruikte chirurgische ingreep is de elektrocoagulatie van de eierstokken via laparoscopie (drilling). Hierbij worden kleine oppervlakken op de eierstokken verbrand om hun hormonale werking te beïnvloeden.
Hyperprolactinemie
Hyperprolactinemie is een aandoening waarbij de hypofyse te veel van het hormoon prolactine (dat melkvorming bevordert) produceert. De oorzaak hiervan moet eerst worden vastgesteld. Hoge prolactinegehaltes kunnen worden opgespoord met een bloedtest.
Vervroegde Overgang (Prematuur Ovarieel Falen - POF)
Wanneer een vrouw haar laatste menstruatie heeft gehad vóór de leeftijd van 38 jaar, spreekt men van vervroegde overgang. Gemiddeld treedt de menopauze rond het vijftigste jaar op, maar bij ongeveer 1 op de 100 vrouwen gebeurt dit vóór hun 40e, en soms zelfs vóór hun 30e. Vervroegde overgang wordt ook wel Prematuur Ovarieel Falen (POF) genoemd.
Een vervroegde overgang kan worden vastgesteld door de waarde van het follikelstimulerend hormoon (FSH) in het bloed te meten. Een te hoge waarde wijst op een vervroegde overgang. Dit komt doordat de eierstokken, met een tekort aan eicellen, te weinig oestradiol aanmaken. Het gebrek aan remming door oestradiol leidt tot een verhoogde FSH-productie.
Een vervroegde overgang is helaas niet te behandelen. Zwangerschap is echter mogelijk door middel van IVF met donoreicellen, indien de overgang vóór het veertigste levensjaar is ingetreden.
Structurele Problemen van de Voortplantingsorganen
Afwijkingen aan de voortplantingsorganen kunnen de vruchtbaarheid significant beïnvloeden.
Problemen met het Cervixslijm
Het cervixslijm, het slijmvlies rond de baarmoederhals, speelt een cruciale rol in de doorgang van zaadcellen naar de eicel. Indien dit slijmvlies niet goed doordringbaar is, kunnen zaadcellen de eicel niet bereiken. Bij mannen kunnen antistoffen in de zaadcellen ervoor zorgen dat deze samenklonteren in het cervixslijm. Een samenlevingstest kan een verstoorde interactie tussen zaadcellen en cervixslijm aantonen, hoewel deze test niet altijd betrouwbaar is.
Afsluiting of Problemen met de Eileiders
Een (gedeeltelijke) afsluiting van de eileiders kan voorkomen dat zaadcellen de eicel bereiken. Vaak is dit het gevolg van een ontsteking, zoals salpingitis, bijvoorbeeld door een Chlamydia-infectie. Wanneer een eileider afgesloten is, kan zich daarachter vocht ophopen, wat leidt tot een hydrosalpinx.
Littekenverklevingen rond de eileiders en/of eierstokken kunnen de verplaatsing van de eicel belemmeren. Een goede werking van de eileider is essentieel; bij een verstopping kunnen eicel en zaadcel elkaar niet ontmoeten. Als beide eileiders verstopt zijn, kan microchirurgie een optie zijn. Indien deze behandelingen falen, blijft IVF de meest aangewezen oplossing.
De ontsteking van het kleine bekken (pelvic inflammatory disease - PID) is een infectie van de hogere vrouwelijke voortplantingsorganen, vaak veroorzaakt door vaginale infecties die zich uitbreiden. Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa's) zijn een belangrijke oorzaak van opklimmende infecties.
Vergroeiingen of Verklevingen in de Buikholte
Vergroeiingen of verklevingen in de buikholte, bijvoorbeeld na een buikoperatie of door endometriose, kunnen de vruchtbaarheid beïnvloeden.
Endometriose
Endometriose is een aandoening waarbij baarmoederslijmvlies (endometrium) buiten de baarmoederholte groeit. Dit weefsel reageert op hormonale cycli, wat kan leiden tot pijn, vooral tijdens de menstruatie.
- Chocoladecysten: Bij endometriose in de eierstokken kunnen cysten ontstaan gevuld met oud bloed, die lijken op chocolade. Deze cysten kunnen groeien en soms complicaties veroorzaken, zoals openbarsten of torsie van de eierstok.
- Verklevingen: Endometriose kan leiden tot verklevingen die de eileiders kunnen blokkeren of de innesteling van een bevrucht eitje kunnen belemmeren.
Hoewel endometriose vruchtbaarheidsproblemen kan veroorzaken, kunnen veel vrouwen met milde endometriose nog steeds gemakkelijk zwanger worden.
Vleesbomen (Myomen)
Vleesbomen (myomen) zijn goedaardige knobbels in de spierwand van de baarmoeder. Meestal hebben ze geen invloed op de vruchtbaarheid, maar grote myomen op een verkeerde locatie kunnen de innesteling van een embryo belemmeren.
Verklevingen in de Baarmoeder
Na een bevalling of miskraam kan een curettage nodig zijn. Soms ontstaan hierna verklevingen in de baarmoeder, die de vruchtbaarheid kunnen beïnvloeden.
DES-Dochters
Vrouwen wier moeders tijdens de zwangerschap het kunstmatige hormoon DES hebben gebruikt, worden DES-dochters genoemd. Zij hebben een verhoogd risico op afwijkingen aan de baarmoeder en vagina, wat kan leiden tot vruchtbaarheidsproblemen, miskramen, vroeggeboorte en buitenbaarmoederlijke zwangerschappen.
Aangeboren Afwijkingen van de Baarmoeder en Vagina
Mulleriaanse afwijkingen, zoals aangeboren afwijkingen aan de vagina of baarmoeder, kunnen de kans op zwangerschap verkleinen of het voldragen van een zwangerschap bemoeilijken. Soms is een chirurgische correctie, zoals het verwijderen van een baarmoedertussenschot via hysteroscopie, mogelijk.
Leeftijd en Kwaliteit van Eicellen
De leeftijd van een vrouw is een belangrijke factor die de vruchtbaarheid beïnvloedt. Naarmate vrouwen ouder worden, neemt zowel de hoeveelheid als de kwaliteit van de eicellen af.
Verminderde Vruchtbaarheid door Leeftijd
Vanaf 35 jaar begint de vruchtbaarheid van een vrouw sterk af te nemen. Rond het 40e levensjaar is de kans om zwanger te worden nog slechts enkele procenten.
De kwaliteit van de eicellen kan worden vastgesteld door de waarde van het follikelstimulerend hormoon (FSH) in het bloed te meten. Een verhoogde FSH-waarde kan wijzen op een vermindering van het aantal eicellen. Echter, zelfs bij een normale FSH-waarde kan de kwaliteit van de eicellen reeds verminderd zijn.
Bij een normale FSH-waarde kan een behandeling met IVF met eigen eicellen worden overwogen. Bij een sterk verhoogd FSH en onvoldoende reactie op behandeling van het Ovariële Hyperstimulatie Syndroom (OHSS), wordt doorverwezen voor IVF met donoreicellen.
Als de eierstokken onvoldoende eicellen hebben om de menstruatie in stand te houden, treedt de overgang in. Vanaf dat moment is spontaan zwanger worden niet meer mogelijk. De gemiddelde leeftijd voor de menopauze in Nederland is rond de 51 jaar, maar dit kan sterk variëren. De leeftijd waarop de eigen moeder in de menopauze kwam, is vaak een goede indicator.
Seksuele en Immunologische Problemen
Bepaalde seksuele en immunologische factoren kunnen eveneens leiden tot vruchtbaarheidsproblemen.
Seksuele Problemen
Problemen met de geslachtsgemeenschap kunnen zwanger worden bemoeilijken. Een voorbeeld hiervan is vaginisme, een te sterke aanspanning van de vaginale spieren.
Vaginale droogheid komt vaker voor dan men denkt en kan de kans op zwangerschap beïnvloeden, vooral wanneer glijmiddelen worden gebruikt die schadelijk zijn voor zaadcellen.
Immunologische Storingen
Zowel bij mannen als vrouwen kan een immunologische storing voorkomen. Bij mannen kunnen zaadcellen antistoffen bevatten, wat leidt tot samenklontering in het cervixslijm.
Overige Factoren
Diverse andere factoren kunnen de vruchtbaarheid beïnvloeden.
Levensstijlfactoren
- Leeftijd: Zoals eerder vermeld, is leeftijd een cruciale factor.
- Gewicht: Over- of ondergewicht kan de menstruatiecyclus verstoren en de kans op bevruchting verlagen.
- Alcohol: Overmatig alcoholgebruik kan de vruchtbaarheid bij zowel mannen als vrouwen negatief beïnvloeden.
- Roken: Roken bij mannen leidt tot een lager aantal en meer misvormde zaadcellen. Bij vrouwen kan roken de vruchtbaarheid verminderen, een vroege menopauze veroorzaken en het risico op miskramen en vroeggeboortes verhogen.
- Medicatie: Gebruik van bepaalde medicijnen kan de vruchtbaarheid beïnvloeden. Overleg met uw arts is hierbij belangrijk.
- Drugs: De invloed van recreatieve en illegale drugs op de vruchtbaarheid is niet altijd volledig bekend.
Onverklaarbare Onvruchtbaarheid
In sommige gevallen blijven de oorzaken van vruchtbaarheidsproblemen onduidelijk, zelfs na uitgebreid onderzoek. Dit wordt onverklaarbare onvruchtbaarheid genoemd. Dit kan emotioneel belastend zijn, maar er zijn nog steeds behandelmogelijkheden.
Diagnostische Onderzoeken
Om de oorzaak van vruchtbaarheidsproblemen te achterhalen, kan een reeks onderzoeken worden uitgevoerd:
- Bloedonderzoeken: Om hormonale niveaus (o.a. progesteron, gonadotrofines) te meten en te bepalen of er een eisprong plaatsvindt.
- Chlamydiatest: Om een infectie op te sporen die de eileiders kan beschadigen.
- Echo-onderzoek: Om de structuur van de eierstokken en baarmoeder te beoordelen.
- Röntgenfoto: Kan gebruikt worden om afwijkingen in het voortplantingsstelsel zichtbaar te maken.
- Laparoscopie: Een kijkoperatie om de baarmoeder, eileiders en eierstokken van binnenuit te inspecteren.
- Zaadanalyse: Om de hoeveelheid, beweeglijkheid en vorm van zaadcellen te beoordelen.
Animatie over vrouwelijke vruchtbaarheid
Begeleiding en Ondersteuning
Het omgaan met vruchtbaarheidsproblemen kan leiden tot diverse emoties. Het behandelteam kan hierbij ondersteuning bieden, evenals doorverwijzing naar maatschappelijk werk of contact met lotgenoten.