Dat je zelf geen enkele herinnering hebt aan je vader, en dat er vanuit jouw omgeving nauwelijks herinneringen over hem zijn doorgegeven, is voor veel mensen van na de oorlog nauwelijks voorstelbaar. Voor Grietje de Vries is het echter de dagelijkse realiteit. Haar vader, Hendrik de Vries, werd in september 1942 opgepakt vanwege verzetsactiviteiten. Op dat moment was Grietje een baby van een half jaar oud. Anderhalf jaar later, op 24 april 1944, werd hij op de Waalsdorpervlakte gefusilleerd. Haar moeder sprak na zijn dood nauwelijks over wat haar vader was overkomen, ondanks de diepe liefde die ze voor hem had. Na het overlijden van haar moeder vond Grietje in de nalatenschap papieren die meer licht wierpen op het leven en sterven van Hendrik de Vries.
Hendrik de Vries: Beeldschilder, Communist en Verzamelaar van Herinneringen
Hendrik de Vries was een beeldschilder. Hij beschilderde beelden en beeldjes, wat hen een veel levendigere uitstraling gaf. In de jaren dertig trouwde hij met een Duitse vrouw, maar dit huwelijk eindigde in 1941 in een scheiding. Kort daarna trouwde hij met Jopie Zoetendorp, die op dat moment al zwanger was van Grietje. Hendrik was gelukkig met Jopie en beschouwde de geboorte van zijn dochter als het grootste geluk in zijn leven.
De tijden waren echter zorgelijk. Na twee jaar oorlog werd duidelijk wat de Duitsers van plan waren, en Hendrik trok daar de consequenties uit. Als communist wilde hij op zijn eigen manier de wereldvrede bevorderen en besefte hij dat het nazidom hierin een obstakel vormde. Hij koos daarom voor het verzet. Dit betekende onder andere het rondbrengen van folders en het stichten van brand om de bezetter dwars te zitten. Deze activiteiten brachten hem op de radar van de Duitsers, die hem in september 1942 arresteerden. Hij verdween in de gevangenis, eerst op de Weteringschans in Amsterdam, daarna in Utrecht, en uiteindelijk in het zogenaamde Oranjehotel in Scheveningen. Zijn vrouw bezocht hem zo vaak als mogelijk was.
Het Oranjehotel en het Verzet
Over het Oranjehotel is een boekje verschenen, met de treffende tekst op de voorpagina: “In deze bajes / Zit geen gajes / Maar Hollands glorie / Potverdorie…”. Het boekje beschrijft de trieste geschiedenis van willekeur en geweld in het Oranjehotel, dat voor velen een doorgangshuis was richting concentratiekampen of executie. Het vertelt echter ook over mensen die ondanks alles probeerden mens te blijven. De gevangene uit het boekje overleefde het, maar Hendrik de Vries niet. Twee medegevangenen, eveneens relatief jonge mannen, werden samen met hem ter dood gebracht. Zij bleven tot het einde trouw aan hun verzetsprincipes, onvermurwbaar voor de nazi's.
Tegelijkertijd was Hendrik de Vries een zachtmoedig mens. Hij hield zijn vrouw bewust buiten zijn verzetsactiviteiten: “Als ik je niks vertel, weet je niks en dat is maar beter.” Grietje de Vries hoorde van haar oom Wouter hoe gesteld hij op haar vader was. Haar oudere neef Klaas vertelde over logeerpartijen waarbij hij en Hendrik samen gingen vissen en fietsen. “Hij was gek op hem,” aldus Klaas.
Een Familie Man en een Vroege Dood
Grietjes moeder kreeg na de oorlog een relatie waaruit nog drie kinderen werden geboren. Desondanks had ze het altijd moeilijk met het verlies van haar man. Hij was de liefde van haar leven. Ze zei over hem: “Hij wilde vrede in de wereld, daar kwamen zijn communistische opvattingen vandaan. Ook toen hij in het verzet ging, ging het om een betere samenleving.”
Voordat gevangenen werden gefusilleerd, mochten ze kiezen tussen een laatste maaltijd of het recht op een laatste brief aan hun geliefden. Hendrik koos voor de laatste optie. Deze afscheidsbrief aan Jopie en Grietje is een ontroerend afscheid, maar ook een getuigenis van zijn wereldbeeld en zijn principes. Pas zo’n twintig jaar geleden, na het overlijden van haar moeder, werden de sluier van geheimen opgelicht. Dit bracht Grietje tot het besluit haar vader te laten herbegraven op het Nationaal Ereveld Loenen op de Veluwe, om hem zo een plek te geven en hem bij de levenden te laten voortbestaan.
Een bijzonder detail is de Bijbeltekst onder de overlijdensadvertentie van Hendrik de Vries. Dit is opmerkelijk voor een communist, maar geloof en een krachtige maatschappelijke overtuiging sloten elkaar bij Hendrik de Vries niet uit. De tekst, uit Mattheus 25:45, luidt: “Dan zal Hij hun antwoorden en zeggen: Voorwaar ik zeg u: voor zoo veel gij dit een van deze minsten niet gedaan hebt, zoo hebt gij het Mij ook niet gedaan.”
Of zijn inspiratie nu van Jezus, Marx of beiden kwam, Hendrik de Vries maakte de juiste keuzes, ook al moest hij daarvoor de hoogste prijs betalen.
De Vroege Artistieke en Intellectuele Ontwikkeling van Hendrik de Vries
Hendrik de Vries werd geboren als tweede zoon van de bekende taalkundige dr. Wobbe de Vries, die meer dan dertig talen kende en les gaf aan het gymnasium in Groningen. Ondanks dat hij het klassikale onderwijs moeilijk vond en zijn schoolopleiding voortijdig beëindigde, was Hendrik een begaafd autodidact. Hij leerde zichzelf talen aan en bekwaamde zich in tekenen en dichten. Zijn vader, die een geleerde was, bood hem steun. De moeder van Hendrik leed aan geestelijke labiliteit en moest regelmatig in een inrichting worden verpleegd, wat een grote impact had op het gezinsleven.
Via de connecties van zijn vader kreeg Hendrik in mei 1918 een aanstelling op het Rijksarchief. Enige maanden later stapte hij over naar het nieuw opgerichte Gemeentearchief om archivaris H.P. Coster te assisteren. Hij ervoer echter beledigingen in zijn ambt, zoals het moeten overdoen van werk door onbenullige aanmerkingen van zijn chef, wat uiteindelijk leidde tot zijn ontslag.
In 1929 werd hij lid van de Groninger kunstenaarsvereniging De Ploeg. Hij raakte bevriend met beeldend kunstenaars als Wobbe Alkema, Johann Faber en Jan van der Zee, die zijn artistieke ontwikkeling stimuleerden. Ook ontwikkelde hij een vriendschap met de dichter Jan Slauerhoff. Hendrik de Vries stelde in 1934 de bloemlezing Groningsche dichters samen voor De Vrije Bladen en nam de redactie over van het blad Het venster.
Hoewel hij weinig interesse had in het sociale leven van De Ploeg, nam hij wel regelmatig deel aan tentoonstellingen. Het vaste inkomen bij het archief bood hem de gelegenheid om in 1924 een langgekoesterde wens te vervullen: reizen naar Spanje. Van 1924 tot 1936 bezocht hij het land twaalf keer. De stierenvechten in Spanje, de strijd van gratie en woede, fascineerden hem diep, hoewel hij er een innerlijke tegenstrijdigheid in voelde. Na de machtsovername van dictator Franco bezocht hij het land niet meer.
Literaire Carrière en Prijzen
Hendrik de Vries was een veelzijdig dichter, die vanaf zijn jeugd publiceerde. Zijn gedichten verschenen onder meer in het literaire tijdschrift Het Getij. Hij wordt beschouwd als een vroege surrealist, met een anti-burgerlijke instelling en een prediking van vitaliteit. Veel van zijn inspiratie vond hij in de Spaanse wereld, en hij vertaalde de coplas, volksliederen, met grote gevoeligheid. Menno ter Braak schreef over zijn werk dat Hendrik de Vries niet zozeer vertaalde als wel 'overtaalde', waarbij iets heel persoonlijks werd toegevoegd.
Zijn dichtbundel De nacht (1920) wordt beschouwd als zijn eigenlijke debuut, met beroemd geworden gedichten als Koorts en Mijn broer. Ter Braak omschreef Mijn broer als "een benauwende, maar van alle psychologische motivering ontdane verhouding tot een dier wezens, die ons van nature het naast staan en het vreemdst zijn: de broer." De Vries' gedichten konden als geen ander een authentieke en beklemmende droomsfeer oproepen.
Naast dichter was Hendrik de Vries ook graficus. Hoewel hij zijn ambitie om schilder te worden moest opgeven, behaalde hij later succes als tekenaar-schilder en werd hij lid van De Ploeg. Zijn grafische werk kenmerkt zich door een wonderlijke gedrevenheid.
Hendrik de Vries was een uitgesproken antifascist. Hij waarschuwde zijn vrienden voor de naargeestige verstarring die de verering van bloed en bodem zou veroorzaken en schreef venijnige rijmkritiek op Alfred Rosenberg's Mythus des zwanzigsten Jahrhunderts. Het bewind van Franco maakte definitief een einde aan zijn Spanje-reizen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog stierf zijn vader, en zijn moeder kwam om tijdens de gevechten om de bevrijding van Groningen. In het bevrijdingsjaar ontmoette hij Hendrika Johanna van der Zee, die zijn vrouw zou worden. Zij deelden een bewondering voor de dichter Slauerhoff.
In 1946 trouwde hij met Riek van der Zee en ging hij van de pen leven. Ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag werd door de gemeente Groningen de Hendrik de Vriesprijs ingesteld. In 1973 ontving hij de P.C. Hooft-prijs. Hoewel het stiller om hem heen werd, bleef hij gewaardeerd. Op zijn sterfbed liet hij zich zijn mooiste gedichten voorlezen en uitte hij tevredenheid over zijn oeuvre.
Bibliografie en Erkenning
Hendrik de Vries heeft een omvangrijk oeuvre nagelaten, bestaande uit dichtbundels, vertalingen, essays en grafisch werk. Zijn werk werd meermaals bekroond, waaronder met de Constantijn Huygensprijs in 1962 en de P.C. Hooftprijs in 1973. In 1986 werd ter gelegenheid van zijn 90e verjaardag een tentoonstelling georganiseerd in het Groninger Museum.
Zijn leven en werk zijn onderwerp van talloze studies en publicaties, waaronder biografieën en bibliografieën. Een uitgebreide bibliografie is te vinden in: W.R.H. Koops en anderen, Hendrik de Vries: dichter-schilder-tekenaar (Groningen, 1986).