Het werk Metamorphosen van de Romeinse dichter Publius Ovidius Naso, voltooid rond 8 n.Chr., is een monumentaal dichtwerk van ongeveer 12.000 regels, verdeeld over vijftien boeken. Dit meesterwerk, dat de schepping en geschiedenis van de wereld verhaalt volgens de Griekse en Romeinse mythologie, geldt als een van de belangrijkste werken uit de Romeinse literatuur en is een populaire bron van mythologische verhalen gebleven.
In tegenstelling tot een traditioneel epos, dat zich richt op één verhaallijn en held, presenteert Ovidius een kunstige aaneenschakeling van diverse verhalen. Deze verhalen schetsen het leven van klassieke goden, stervelingen en mythische figuren, die telkens een dramatische gedaantewisseling ondergaan, een metamorfose. De goden worden bij Ovidius niet als verheven wezens getoond, maar eerder als gewone mensen met menselijke zwaktes en verlangens. De toon van het werk is speels en niet plechtig, wat kenmerkend is voor het genre epyllium, ofwel 'klein epos'. Belangrijke kenmerken hiervan zijn de relatieve kortheid, het menselijke gedrag van de goden en de grote aandacht voor de natuur.
De verhalen van Ovidius: Een mozaïek van transformaties
De verhalen in de Metamorfosen zijn zelden door Ovidius zelf bedacht, maar vormen het leeuwendeel van de ons bekende klassieke mythologie. Ovidius gaf deze verhalen echter vaak een unieke psychologische of speelse interpretatie. Sommige gebeurtenissen worden kort aangestipt, ervan uitgaande dat het geschoolde publiek bekend was met de folklore. Andere verhalen worden daarentegen levendig verteld met sfeervolle details en dialogen.
Ovidius maakt gebruik van een ingenieus netwerk van raamvertellingen. Vaak zijn het figuren uit de mythologie die zelf een reeks verhalen vertellen over andere goden en stervelingen. Deze verhalen kunnen zelfs verwijzen naar reeds eerder vertelde klassieke mythen.
Het verhaal van Pygmalion: Liefde voor het geschapene
Het verhaal van Pygmalion, te vinden in Boek X van de Metamorfosen, is ingekaderd door het beroemde verhaal van Orpheus en zijn verloren geliefde Eurydice. Nadat Orpheus zijn geliefde opnieuw is kwijtgeraakt in de onderwereld, keert hij vol verdriet terug op aarde. Daar, in een idyllisch landschap, bezingt hij de wrede liefde van anderen voor een publiek van dieren. Het verhaal van Pygmalion is relatief kort en eenvoudig.
Op Cyprus leefde een beeldhouwer genaamd Pygmalion. Hij keurde het zondige gedrag af van de vrouwen op zijn eiland, die volgens de eerdere verhalen van Ovidius in steen waren veranderd. Dit leidde tot zijn besluit om zelf een ideale vrouw te scheppen. Hij beeldhouwde een beeld uit wit ivoor, dat zo volmaakt was dat hij er onmiddellijk verliefd op werd. Pygmalion begon het beeld te behandelen als een levend persoon.
Hij gaf het beeld kussen, meende deze terug te krijgen en sprak tegen haar. Hij geloofde dat zijn vingers wegzakten in de lichaamsdelen bij aanraking en vreesde dat druk blauwe plekken zou veroorzaken. Hij gaf het beeld geschenken die meisjes aangenaam waren, zoals schelpen, gladde edelstenen, vogels en bloemen. Ook versierde hij het beeld met kleding en sieraden, waarbij hij steeds weer de grens tussen kunst en realiteit vervaagde.
Pygmalion leefde in een staat van zelfbedrog, zich vastklampend aan de illusie dat het beeld leefde. Hij gaf niet toe dat het ivoor was, en vroeg zich af of het lichaam was of ivoor. Vaak legde hij zijn handen op het werk, aftastend, en hij meende dat de kussen werden teruggegeven en sprak tegen haar, terwijl hij haar vasthield.
Het beeld, zo realistisch dat het leek te leven, leek zich zelfs te willen bewegen. De kunst was zo perfect verborgen door het vakmanschap dat het beeld niet van echt te onderscheiden was. Pygmalion stond verbaasd en nam de liefdesvuren van het gesimuleerde lichaam in zich op.
Het gebed aan Venus en de transformatie
Tijdens het lentefeest van Venus, een drukbezochte gebeurtenis op Cyprus, vond Pygmalion uitkomst. Hij offerde aan de godin en wenste om een vrouw die op zijn ivoren beeld leek. Hij durfde niet direct te vragen om het ivoren meisje zelf als echtgenote, maar verwoordde zijn wens als volgt: "Goden, als jullie alles kunnen geven, dan wens ik dat mijn echtgenote gelijk is aan het ivoren meisje."
De gouden Venus, die zelf aanwezig was op haar feest, begreep zijn diepste verlangen. Als teken van haar goddelijke gunst laaide er drie keer een vlam op. Bij zijn terugkeer naar huis ging Pygmalion direct naar het beeld van zijn geliefde. Terwijl hij op het bed lag en haar kuste, merkte hij dat ze warm begon te worden.
Het ivoor werd zacht onder zijn aanraking, gaf mee en week. Het proces werd vergeleken met bijenwas die smelt door de zon en zich laat vormen door de duim. Het lichaam werd levend! De aderen klopten toen ze werden betast door zijn duim. Pygmalion, vol ongeloof en vreugde, sprak zijn dank uit aan Venus. Het meisje voelde de kussen, bloosde en keek op, en zag haar minnaar.
Het verhaal van Pygmalion, waarin een kunstenaar verliefd wordt op zijn eigen creatie en deze tot leven gewekt ziet worden, spreekt tot de verbeelding en inspireerde vele kunstenaars door de eeuwen heen. Hoewel Ovidius de naam van het beeld niet vermeldt, wordt zij in latere overleveringen vaak 'Galatea' genoemd. Dit verhaal is in verschillende vormen bewerkt in literatuur, theater en film, waaronder de bekende musical My Fair Lady.
De geboorte van Venus: Een symbool van schoonheid en liefde
De geboorte van Venus, een ander iconisch thema uit de mythologie, wordt in de kunst vaak afgebeeld. Volgens de Griekse dichter Hesiodos werd Aphrodite (de Griekse naam voor Venus) geboren uit het schuim dat ontstond toen de gecastreerde Uranus in zee werd geworpen. Ze dreef op een schelp, voortgestuwd door een zacht briesje, en landde in Paphos op Cyprus, een stad gewijd aan haar verering.
Het beroemde schilderij De Geboorte van Venus van Sandro Botticelli beeldt dit moment uit. Hoewel de legende spreekt van geboorte uit het zeeschuim, toont het schilderij Venus' aankomst op Cyprus. De westenwind Zephyros, mogelijk vergezeld door Aura, de godin van de ochtendbries, blaast de schelp met Venus naar de kust. Venus is naakt afgebeeld, bijna als een standbeeld, op een glanzende gouden schelp. Bij haar geboorte zouden de rozen voor het eerst gebloeid hebben.
Het motief van de schelp in de symboliek wordt vaak geassocieerd met geboorteorganen en de vulva, wat de link met de geboorte en vruchtbaarheid van Venus versterkt.
Verdere transformaties in Ovidius' Metamorfosen
De Metamorfosen bevatten talloze andere verhalen over gedaanteverwisselingen, die de rijke mythologische traditie van de klassieke oudheid weerspiegelen.
- Daphne en Apollo: De nimf Daphne, die maagd wilde blijven en zich toelegde op de jacht, werd de eerste liefde van Apollo. Nadat Cupido hem met een gouden pijl had getroffen en Daphne met een loden pijl, vluchtte zij voor Apollo's avances. Uiteindelijk bad ze haar vader, de riviergod Peneus, om hulp, waarna ze veranderde in een laurierboom. Apollo kon haar niet als vrouw krijgen, maar verklaarde de laurier tot zijn heilige boom.
- Perseus en Andromeda: Perseus redde Andromeda, de dochter van Cepheus, van een zeemonster waarmee haar moeder haar had opgezadeld door de schoonheid van haar dochter te prijzen. Andromeda was vastgeketend aan een rots, maar Perseus werd direct verliefd op haar. Nadat hij het monster had verslagen, trouwde hij met haar.
- Icarus en Daedalus: Om te ontsnappen aan Koning Minos, creëerde Daedalus vleugels van veren en bijenwas voor zichzelf en zijn zoon Icarus. Hoewel Daedalus zijn zoon waarschuwde niet te hoog te vliegen, zoog de zon de was van Icarus' vleugels, waardoor hij neerstortte in zee.
- Io: Jupiters affaire met Io leidde ertoe dat hij haar veranderde in een witte koe om haar te verbergen voor zijn jaloerse vrouw Juno. Juno doorzag de list en eiste de koe als geschenk. Later gaf Jupiter de honderdogige Argus de opdracht Io te bewaken, maar Mercurius slaagde erin Argus te doden. Uiteindelijk kreeg Io haar menselijke vorm terug en baarde zij Jupiters zoon Epaphus.
- Europa: Jupiter veranderde zich in een prachtige stier om de prinses Europa te verleiden. Ze naderde hem, gaf hem bloemen en ging uiteindelijk op zijn rug zitten. Jupiter voer met haar de zee op naar Kreta, waar ze zijn minnares werd.
- Proserpina: Terwijl Proserpina bloemen plukte bij het Pergus-meer, werd ze ontvoerd door Pluto, de god van de onderwereld. Haar tranen en roepen om haar moeder Ceres waren tevergeefs.
- Adonis: Venus werd verliefd op de sterveling Adonis. Ondanks haar waarschuwingen om zich niet met gevaarlijke jachtpartijen bezig te houden, werd Adonis gedood door een everzwijn. Uit zijn bloed ontstond de anemoon.
- Arachne: Arachne, een begenadigd weefster, daagde Minerva uit tot een weefwedstrijd. Beiden weefden meesterlijke werken, maar Arachne's werk, dat de goden bespotte, leidde tot haar transformatie in een spin.
- Atalanta en Hippomenes: De snelle Atalanta weigerde te trouwen tenzij haar vrijers haar konden verslaan in een hardloopwedstrijd, waarbij de verliezer stierf. Hippomenes won de wedstrijd door drie gouden appels te gebruiken die hij van Venus had gekregen, waardoor Atalanta werd afgeleid. Ze trouwden, maar werden door Venus gestraft voor hun minachting voor de goden en veranderden in leeuwen.
De Metamorfosen is een werk dat de complexiteit van de menselijke natuur, de grilligheid van de goden en de constante staat van verandering in het universum verkent. De vele verhalen, rijk aan mythologische figuren en thema's, blijven kunstenaars en schrijvers inspireren, en bieden een fascinerend inzicht in de klassieke oudheid.
tags: #metamorfosen #ovidius #geboorte #van #venus