Pneumokokkenvaccinatie bij kinderen: Een uitgebreide gids

Sinds dit jaar wordt er door huisartsen en zorginstellingen een nieuw pneumokokkenvaccin toegediend. Dit vaccin biedt een verbeterde en langdurigere bescherming tegen pneumokokkenziekte in vergelijking met het voorgaande vaccin.

Wat zijn pneumokokken?

Pneumokokken zijn bacteriën, waarvan meer dan 100 soorten worden onderscheiden. Deze bacterie behoort vaak tot de normale flora in de neus- en keelholte van mensen, zonder ziekte te veroorzaken. Dit wordt dragerschap genoemd. Vrijwel iedereen raakt in zijn leven wel eens besmet met pneumokokken. Bij een klein deel van de mensen kan de bacterie zich echter verder in het lichaam verspreiden en infecties veroorzaken.

Mogelijke infecties veroorzaakt door pneumokokken:

• Middenoorontsteking
• Bijholteontsteking
• Bronchitis
• Longontsteking (pneumonie)
• Hersenvliesontsteking (meningitis)
• Bloedvergiftiging (sepsis)

Vooral baby's en ouderen kunnen ernstig ziek worden van pneumokokkenziekte. De ernstigere vormen, zoals longontsteking, hersenvliesontsteking en bloedvergiftiging, kunnen zelfs dodelijk zijn. Tussen de 10 en 20% van de mensen die een ernstige pneumokokkenziekte doormaken, overlijdt hieraan.

Het pneumokokkenvaccin

Het huidige pneumokokkenvaccin beschermt tegen 20 van de meest voorkomende en gevaarlijke soorten pneumokokken. Het is echter belangrijk te weten dat het vaccin niet tegen alle soorten bescherming biedt.

Verschillende vaccins

Er zijn verschillende vaccins op de markt:

• Prevenar13 (PCV13): Biedt bescherming tegen 13 typen pneumokokken.
• Pneumovax23 (PPV23): Biedt bescherming tegen 23 typen pneumokokken. Er dient minimaal twee maanden te zitten tussen vaccinatie met Prevenar13 en Pneumovax23.
• Prevenar20 (PCV20, voorheen Apexxnar): Beschermt tegen 20 typen pneumokokken en is geschikt voor personen vanaf 18 jaar. Hiervoor is één vaccinatie nodig.

Voor personen met een verhoogd risico door een ziekte, wordt geadviseerd om eerst met Prevenar13 te vaccineren en daarna met Pneumovax23. Voor gezonde volwassenen wordt Pneumovax23 als voldoende beschouwd.

Sinds 1 september 2024 wordt bij kinderen die hun derde pneumokokkenprik krijgen het nieuwe vaccin Vaxneuvance aangeboden. Dit vaccin zal vanaf 1 mei 2025 bij alle vaccinatiemomenten voor kinderen worden gebruikt. Het oudere vaccin, Synflorix, bood bescherming tegen 10 verschillende soorten. Vaxneuvance biedt een bredere bescherming.

Hoe werkt het vaccin?

Het vaccin bevat dode stukjes van de pneumokokkenbacterie. Hierdoor maakt het lichaam afweerstoffen aan, wat doorgaans twee weken duurt. Bij een latere besmetting met de bacterie herkent het lichaam deze sneller en maakt het effectiever afweerstoffen aan, wat de kans op ziekte verkleint.

Vaccinatieprogramma's

Kinderen

Sinds 2006 is vaccinatie tegen pneumokokkenziekte opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma. Dit heeft geleid tot een significante afname van het aantal kinderen jonger dan 5 jaar met invasieve pneumokokkenziekte, van ongeveer 200 naar 60-70 kinderen per jaar. Baby's ontvangen vaccinaties op drie, vijf en elf maanden leeftijd.

Volwassenen

Vanaf het najaar van 2020 is het Nationaal Programma Pneumokokkenvaccinatie Volwassenen (NPPV) van start gegaan. Dit programma is in fasen uitgerold, beginnend met ouderen van 73 tot en met 79 jaar. Vanaf 2020 werden leeftijdscohorten gefaseerd gevaccineerd met PPV23. In 2024 was het laatste leeftijdscohort, mensen van 60 tot en met 63 jaar, aan de beurt. Hiermee heeft de gehele initiële doelgroep ouderen van 60-80 jaar éénmaal een uitnodiging ontvangen.

In 2023 bracht de Gezondheidsraad een nieuw advies uit: mensen van 60 jaar en ouder eenmalig het conjugaatvaccin PCV20 aanbieden in plaats van PPV23. Dit vaccin biedt langdurige bescherming, waardoor herhaalde vaccinatie minder of niet meer nodig is. Ook mensen boven de 80 jaar, die eerder niet in aanmerking kwamen, behoren nu tot de doelgroep. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft dit advies overgenomen.

Inhaalvaccinatie

• Leeftijd 85 jaar en ouder: In 2025 vindt er een inhaalvaccinatie plaats voor mensen van 85 jaar en ouder die nog nooit binnen het NPPV zijn gevaccineerd. Deze groep kwam eerder niet in aanmerking.
• Mensen ouder dan 60 jaar die al eerder een uitnodiging hebben gehad: Zij ontvangen 5 jaar na de laatste uitnodiging voor de oude pneumokokkenprik een uitnodiging voor de nieuwe prik, ongeacht of ze de vorige prik hebben ontvangen.

Deze inhaalvaccinaties zijn gratis.

Wie behoort tot de doelgroep?

Over het algemeen worden mensen van 60 jaar en ouder opgeroepen voor een vaccinatie. Dit gebeurt stapsgewijs tot de leeftijd van 79 jaar. De uitnodiging vindt plaats in het jaar dat men 60 wordt, meestal in het najaar. De vaccinatie is dan gratis. De uitnodiging voor de pneumokokkenprik gaat per geboortejaar.

Voor mensen met een verhoogd risico, zoals personen met (functionele) asplenie, sikkelcelziekte, leukemie of een verminderde afweer door ziekte of medicatie, kan vaccinatie al vóór de leeftijd van 60 jaar worden geadviseerd. Deze vaccinatie is ook gratis.

Mensen die niet tot de officiële doelgroep behoren, kunnen met hun huisarts bespreken of vaccinatie toch mogelijk is. Hiervoor is een recept nodig, waarna het vaccin bij de apotheek kan worden opgehaald en door de huisarts kan worden toegediend. In dit geval zijn de kosten voor het vaccin en de toediening voor eigen rekening.

Contra-indicaties en uitstel van vaccinatie

In de volgende situaties is er een absolute of tijdelijke contra-indicatie voor vaccinatie met PCV20:

• Een eerdere, ernstige allergische reactie op een vaccin met dezelfde werkzame stoffen, hulpstoffen of adjuvans als PCV20. Bekende allergenen zijn polysorbaat 80 en difterietoxoïd (CRM197).
• Het op het moment van de prik hebben van koorts (hoger dan 38 °C).
• Een geplande operatie binnen 48 uur na de vaccinatie.

In deze gevallen dient de vaccinatie te worden uitgesteld. Neem contact op met uw (huis)arts om een geschikt moment voor vaccinatie te bepalen.

Indien u eerder gevaccineerd bent met een pneumokokkenvaccin en een ernstige allergische reactie heeft gekregen, dient u eerst contact op te nemen met uw huisarts.

Bent u alleen verkouden? Dit is geen reden om de vaccinatie uit te stellen.

Combinatievaccinaties

Het is veilig om de pneumokokkenvaccinatie gelijktijdig of in korte tijd na elkaar te ontvangen met andere vaccinaties, zoals de griepprik en/of een COVID-19-vaccin. Dit vereist slechts één afspraak bij de huisarts, wat tijd en moeite bespaart.

Belangrijke overwegingen bij vaccinatie

Medicatie en vaccinatie

Bepaalde medicijnen en behandelingen kunnen de werking van het vaccin beïnvloeden:

• Antistollingsmedicatie: Bij gebruik van orale anticoagulantia (DOAC's) en vitamine K-antagonisten (cumarinederivaten) kan intramusculaire toediening van PCV20 plaatsvinden, mits het volume niet meer dan 1 ml bedraagt. Bij vitamine K-antagonisten geldt de voorwaarde dat de laatst bepaalde INR-controle minder dan 7 dagen geleden < 3,5 was, of dat de INR stabiel is. Anders moet een afweging worden gemaakt.
• Chemotherapie: Vanwege een mogelijk nadelig effect op de vaccinatierespons wordt PCV20 bij voorkeur minimaal 2 weken vóór start van de chemotherapie gegeven, of uitgesteld tot minimaal 3 maanden na afronding. Tijdens chemotherapie kan het vaccin veilig worden toegediend, maar de respons kan verminderd zijn.
• Immunosuppressieve medicatie: Gebruik van immunosuppressiva kan de vaccinatierespons negatief beïnvloeden. Dit is echter moeilijk te kwantificeren per medicijn en dosering. Corticosteroïden zijn geen contra-indicatie; bij kortdurende kuren (< 14 dagen) wordt geen effect verwacht. Bij hogere doseringen kan het vaccin minder effectief zijn.

Eerdere vaccinaties

Het is belangrijk om te weten welke pneumokokkenvaccinaties u eerder heeft gehad en wanneer. Er moet een minimaal interval worden aangehouden:

• Tussen PPV23 en PCV20: minimaal 1 jaar. Bij een korter interval kunnen lagere antistoftiters en meer bijwerkingen optreden.
• Tussen PCV13 of PCV15 en PCV20: minimaal 8 weken.

Patiënten die voor PPV23 als weigeraar zijn geregistreerd, ontvangen geen uitnodiging voor PCV20. Deze registratie wordt echter kritisch doorgelopen op eventuele uitzonderingen.

De uitnodiging voor pneumokokkenvaccinatie PCV20 is onbeperkt houdbaar. Indien u een uitnodiging heeft ontvangen, kunt u de vaccinatie in de daaropvolgende jaren alsnog laten plaatsvinden.

Praktische aspecten van vaccinatie

Opslag en voorbereiding

Pneumokokkenvaccins dienen te worden opgeslagen tussen 2 en 8 °C. Een goede koude keten is essentieel; onderbreking kan leiden tot verminderde houdbaarheid en werkzaamheid.

Bij het voorbereiden van het vaccin moet de veiligheidsnaald met een draaiende beweging worden bevestigd vanwege de Luer Lock-aansluiting. Bij naalden met SmartSlip-technologie is eerst stevig drukken en dan draaien nodig.

Toediening

PCV20 is uitsluitend geregistreerd voor intramusculair gebruik. Bij aangeboren stollingsstoornissen kan, in overleg met de behandelaar, subcutane toediening worden overwogen.

Registratie

De toediening van het vaccin dient te worden geregistreerd in het medisch dossier (HIS), inclusief het batchnummer. Het voorschrift hiervoor is ATC J07AL02.

Delegeren van handelingen

Vaccineren is een voorbehouden handeling waarvoor bekwaamheid vereist is. De bekwaamheid van medewerkers moet worden geverifieerd en vastgelegd in het personeelsdossier. De opdrachtgever moet zorgen voor adequate aanwijzingen, toezicht en tussenkomst, afhankelijk van de situatie en de ervaring van de uitvoerende zorgverlener.

Voordelen en nadelen van de prik

Voordelen:

• Verkleint de kans op ziekte door pneumokokken.
• Vermindert de kans op ernstige ziektebeelden zoals longontsteking, sepsis of hersenvliesontsteking.
• Verkleint de kans op ziekenhuisopname of overlijden.
• Heeft weinig bijwerkingen.
• Kan gelijktijdig met de griepprik worden toegediend.
• Biedt langdurige bescherming.

Nadelen:

• Pijn, zwelling, roodheid of verkleuring op de injectieplaats.
• Mogelijk gevoel van onwelzijn, spierpijn of koorts na de prik (normale immuunreactie).
• De prik beschermt niet volledig; het is nog steeds mogelijk om ziek te worden, maar de klachten zijn dan vaak minder ernstig.

Preventieve maatregelen

Naast vaccinatie zijn er algemene hygiënemaatregelen die de verspreiding van pneumokokken kunnen beperken:

• Regelmatig handen wassen.
• Niet te veel de ogen, neus en mond aanraken.
• Hoesten of niezen in de binnenkant van de elleboog.
• Papieren zakdoekjes gebruiken en direct weggooien.

Het in goede gezondheid houden van het immuunsysteem draagt ook bij aan een betere weerstand.

tags: #pneumokokken #vaccinatie #kinderen