Rembrandt van Rijn, een meester in het vastleggen van menselijke emoties en Bijbelse verhalen, benaderde religieuze thema's met een unieke en persoonlijke visie. In plaats van zich te houden aan traditionele weergaven, koos hij ervoor om nieuwe momenten, onverwachte hoogtepunten en eigen interpretaties te verkennen. Deze vernieuwende aanpak, gecombineerd met een scherp oog voor emotionele diepgang, stelde Rembrandt in staat om de kern van Bijbelse gebeurtenissen te raken.
Johan Huizinga benadrukte in zijn werk "Nederland's beschaving in de 17de eeuw" dat, hoewel kerkelijke stukken destijds een uitzondering waren, Rembrandt en zijn leerlingen de Heilige Schrift als inspiratiebron kozen. Huizinga merkte op dat het absurd zou zijn om Rembrandt als een betere tekenaar of etser dan schilder te beschouwen, maar voelde tegelijkertijd dat Rembrandt met zijn schilderijen "nog iets groters heeft gewild dan hij vermocht te scheppen". Dit gevoel vond hij echter niet terug in zijn etsen en tekeningen, waar Rembrandt naar zijn mening "de vrije teugel liet aan zijn eigen temperament en zijn spontane vindingen". In deze werken putte Rembrandt uit de diepten van zijn genie om de meest eenvoudige en overtuigende uitdrukking van het mysterie achter alle dingen te creëren.
Rembrandts keuze om zich te richten op nieuwe, onverwachte momenten en de emotionele hoogtepunten van verhalen, maakte het hem mogelijk om de omslag in gemoedstoestanden op een overtuigende manier in beeld te brengen. Dit artikel, gebaseerd op lezingen die in 2015 zijn verzorgd, wil dit fascinerende onderwerp onder de aandacht brengen van een breder publiek.
Deel I: Het Oude Testament in Rembrandts Werk
De Zondeval
In de ets "De Zondeval" (1638) voelen we de verleiding en de emoties die gepaard gaan met het verhaal van de zondeval: begeerte, aarzeling en angst om Gods gebod te overtreden. Rembrandt beeldt het moment uit waarop Eva Adam de verboden vrucht aanbiedt. In tegenstelling tot de Renaissance-traditie, waarbij Adam en Eva als ideale figuren werden voorgesteld, toont Rembrandt hen hier als gewone mensen met nietsverhullende naaktheid en realisme.
Adam bevindt zich in een innerlijke strijd. Zijn opgeheven rechterhand lijkt Eva te willen terechtwijzen, terwijl zijn andere hand verlangend naar de vrucht grijpt. De verleidelijke aanbieding van Eva, die de vrucht zo verleidelijk in haar handen houdt, blijkt te sterk voor Adam om te weerstaan. De slang, in Rembrandts ets voorgesteld als een draak met poten, verwijst naar een middeleeuwse beeldtraditie die de slang voorstelt zoals hij was vóór de straf, toen hij nog poten had.
Kaïn en Abel
Het verhaal van Kaïn en Abel, de eerste moord in de menselijke geschiedenis, wordt door Rembrandt weergegeven in een pentekening uit circa 1650. Nadat hun offers verschillend door God werden beoordeeld, werd Kaïn zo boos dat hij zijn broer Abel doodsloeg. Rembrandt plaatst deze moord in de omgeving van de altaren, waar de offers plaatsvonden. Op het linker altaar ligt het offer van Abel, het eerstgeboren lammetje, terwijl op het andere altaar de oogst van Kaïn ligt.
Met enkele vluchtige pennenstreken typeert Rembrandt Gods neerslachtigheid vanuit de hemel. De nadruk ligt op de onverwachte manier waarop Kaïn zijn broer overvalt, waardoor Abel zijn herdersstaf laat vallen en geen kant op kan. De tekening toont de fysieke worsteling, waarbij Abel probeert zijn gezicht te beschermen tegen de aanval van Kaïn.
Abraham, Sara, Hagar en Ismaël
Het verhaal van Sara's jaloezie en haar eis dat Abraham Hagar en hun zoon Ismaël het huis uitzet, wordt door Rembrandt treffend weergegeven in een pentekening uit circa 1640-45. Sara beklaagt zich bij Abraham over Hagars minachtende houding. Rembrandt benadrukt het contrast tussen de oude, fragiele Sara en de trotse, zelfverzekerde Hagar. Abraham stelt Sara gerust, maar moet uiteindelijk de moeder en hun kind wegsturen.
Een andere pentekening, uit circa 1640-’43, toont Abraham die afscheid neemt van Hagar en Ismaël. Hier ligt de nadruk op het laatste moment van tederheid tussen Abraham en zijn geliefden, voordat de definitieve scheiding plaatsvindt. Abraham legt nog eenmaal zijn hand zegenend op Ismaëls hoofd, terwijl Hagar ondanks zijn troostende woorden, diep bedroefd is. Een tweede versie van deze tekening, uit circa 1650-’53, toont een meer definitief afscheid, waarbij de gebrokenheid van Hagar en Abrahams innerlijke verscheuring duidelijk zichtbaar zijn.
Hagar en Ismaël in de woestijn
Nadat Hagar en Ismaël uit het huis van Abraham zijn verdreven, dwalen zij door de woestijn. Een pentekening uit 1655, "Een engel verschijnt aan Hagar in de woestijn", toont Hagars diepe wanhoop. Met een lege waterkruik en haar zoon aan haar zijde, weet ze dat ze de tocht niet zullen overleven. God hoort het gekerm van de jongen en stuurt een engel om hen te redden en hen te verzekeren dat God een groot volk uit Ismaël zal doen voortkomen.
Deze tekening wordt beschouwd als een van Rembrandts mooiste, met een diepe emotionele impact die de kijker raakt. De kunstenaar weet de vertwijfeling van Hagar en de onzekerheid van Ismaël op meesterlijke wijze weer te geven.
Deel II: Rembrandts Interpretaties van de Geboorte van Christus
Rembrandt's benadering van de geboorte van Christus verschilde van de traditionele, vaak geïdealiseerde weergaven. Hij koos voor scènes die getuigden van een dieper begrip van de menselijke ervaring en de mystiek van het moment.
De Predikende Christus (De Honderdguldenprent)
Een van Rembrandts beroemdste etsen is "De Predikende Christus" (circa 1648), ook wel bekend als "De Honderdguldenprent". Deze ets, die wordt gezien als een zwart-wit tegenhanger van "De Nachtwacht", toont Jezus die predikt en de impact van zijn woorden op verschillende personen. Rembrandt combineert hier elementen uit Matteüs 19, waaronder de zegening van de kinderen en het verhaal van de rijke jongeman.
Centraal staat Jezus, die licht uitstraalt. Hij nodigt moeders met kinderen uit, terwijl hij tegelijkertijd Petrus opzij veegt. De rijke jongeman, die vraagt hoe hij de hemel kan binnengaan, wordt afgebeeld met een somber gezicht, terwijl een kameel door een poort het beeld binnenkomt, een verwijzing naar Jezus' uitspraak over de moeilijkheid voor rijken om het koninkrijk van God binnen te gaan.
Aan de voeten van Jezus ligt een zieke vrouw, die door velen wordt geïnterpreteerd als een weergave van Rembrandts overleden vrouw, Saskia. Dit detail voegt een persoonlijke en ontroerende laag toe aan de ets, die de kijker uitnodigt om de menselijke aspecten van het Bijbelse verhaal te herkennen.
De Kruisafname
Rembrandt maakte twee etsen van de kruisafname van Jezus. De eerste, gedateerd 1633, is een stil en eerbiedig tafereel. De tweede ets, uit 1642, is daarentegen harder en scherper, en wordt vaak als een schets beschouwd. In deze latere versie toont Rembrandt het navrante realisme van de executie, met mannen die met kracht het lichaam van Jezus losmaken van het kruis.
Deze werken laten de ontwikkeling in Rembrandts stijl zien, van de meer klassieke benadering in 1633 tot de meer brutale en experimentele stijl in 1642, het jaar waarin hij ook "De Nachtwacht" schilderde. De etsen tonen Rembrandts ambitie om de gebeurtenissen op Golgotha op een dramatische en intense manier weer te geven.
Rembrandts Bijbelse Werken: Een Ontwikkeling in Geloof en Stijl
Rembrandt's oeuvre omvat meer dan 300 werken geïnspireerd door de Bijbel, voornamelijk tekeningen en etsen, aangevuld met zo'n zestig schilderijen. Zijn stijl vertoont een duidelijke ontwikkeling, beginnend met een onstuimige, barokke aanpak in de jaren '20 en '30, waarin grote, dramatische scènes met veel actie centraal stonden. Hoewel hij vaak grotere doeken koos, vermeed hij historiestukken met extreem grote aantallen figuren, in tegenstelling tot tijdgenoten als Rubens.
Rond 1640 vond een belangrijke omslag plaats in zijn werk. De voorkeur verschoof naar kleinere, ingetogen taferelen, waarin de emoties van de personages centraal stonden. In zijn latere werken concentreerde Rembrandt zich volledig op de individuele personen, waarbij achtergrond en ruimte naar de achtergrond verdwenen. Deze evolutie weerspiegelt een diepere persoonlijke reflectie en een zoektocht naar de essentie van de Bijbelse verhalen.
Oude Testament: Verhalen van Rampen en Verlossing
Rembrandt liet zich bij zijn onderwerpskeuze vaak leiden door de prenten in zijn uitgebreide collectie en de populaire thema's van zijn tijd. Het Oude Testament, met zijn verhalen over rampen, oorlogen en volksverhuizingen, sprak bijzonder tot de verbeelding in de Republiek na 1648. Verhalen uit Genesis waren in de 17e eeuw bijzonder populair, en veel van deze verhalen, zoals die over de aartsvaders, weerspiegelden een grenzeloos vertrouwen in God dat goed aansloot bij de heersende moraal.
Werken over figuren als Jakob, Simson, Ruth, David, en de boeken Esther, Daniël en Judith, tonen Rembrandts interesse in de menselijke drama's en de strijd tussen goed en kwaad. Opvallend is dat Rembrandt ook verhalen uit de apocriefe boeken, die door de protestantse kerk als niet-canonieke werden beschouwd, verbeeldde, wat duidt op een brede interesse in de Bijbelse traditie.
Het Leven van Jezus: Van Geboorte tot Passie
De geboorte van de verlosser is een centraal moment in het Christendom en werd door Rembrandt met grote aandacht voor detail en emotie verbeeld. Hoewel de Bijbel weinig vertelt over de jeugd van Jezus, fantaseerden kunstenaars door de eeuwen heen veel over dit onderwerp. Rembrandt volgde hierin de traditie, maar bracht zijn eigen, unieke interpretatie.
De serie werken over de verloren zoon, waaronder "De terugkeer van de verloren zoon" (1668), toont Rembrandts fascinatie voor de thema's van vergeving en verlossing. Ook de wonderen die Jezus verrichtte, zoals de opwekking van Lazarus, werden door Rembrandt afgebeeld. De "Honderdguldenprent" is waarschijnlijk de bekendste afbeelding die de actieve periode van Jezus' leven samenvat, met scènes uit Matteüs 19.
De momenten uit de Passie, het lijden van Jezus tussen het Laatste Avondmaal en de Opstanding, werden eveneens door Rembrandt uitgebeeld. Het verhaal van de Emmaüsgangers, dat Lukas beschrijft, sprak Rembrandt bijzonder aan, wat resulteerde in meerdere werken over dit thema. Deze werken tonen zijn vermogen om de spirituele en emotionele diepte van deze Bijbelse gebeurtenissen te vangen.
De Invloed van de Statenvertaling en de Dordtse Leerregels
Rembrandt leefde in een tijd van grote religieuze en politieke veranderingen in Nederland. Hij was lid van de Gereformeerde Kerk, de kerk van de Statenvertaling en de Dordtse Leerregels. Deze leerregels, die de kern van het protestantisme in Nederland vormden, beïnvloedden ongetwijfeld zijn kijk op geloof en de Bijbel. De leerstellingen over totale verdorvenheid, onvoorwaardelijke verkiezing, beperkte verzoening, onweerstaanbare genade en de volharding der heiligen, vinden indirect hun weerslag in de ernst en de diepgang van zijn religieuze werken.
Rembrandts Bijbelse schilderijen en etsen, gemaakt in de periode van de Dordtse Synode (1618) en de publicatie van de Statenbijbel (1637), getuigen van zijn betrokkenheid bij de theologische discussies van zijn tijd. Zijn werken over de lijdensweek en de opstanding van Christus laten zien hoe hij probeerde zo dicht mogelijk bij de Bijbelse teksten te blijven, terwijl hij tegelijkertijd zijn eigen, unieke interpretatie gaf.
