Je baby is nu nog een ‘mensje’, dat snel groeit in alle opzichten. Ze kunnen het je zelf nog niet vertellen, maar zelfs hele jonge kinderen willen dolgraag gezien worden als zelfstandig mens.
Het autonome kind
Wij geloven in het autonome kind: de kindkracht van ieder kind is uniek. Kinderen zelf op ontdekking laten gaan maakt ze zelfstandig en zelfredzaam. Zo help je ze om uiteindelijk een krachtige volwassene te worden. Wist je bovendien al dat kinderen meer en betere hersenverbindingen maken als ze zelf op ontdekkingstocht uitgaan? Iedere baby ervaart het contact met de wereld anders en je kunt al snel op zijn of haar eigen wil vertrouwen - met oog voor veiligheid, natuurlijk.
Ik zie jou, jij ziet mij
Opvoeden is vallen en opstaan. Soms letterlijk, meestal figuurlijk, zowel voor een baby als voor jou als ouder. Je kunt een kind al vroeg betrekken bij de opvoeding, bijvoorbeeld door contact met hem of haar te maken. Aandacht en vertrouwen creëer je door uit te spreken wat je doet en je kind uit te nodigen om mee te doen. Als je af en toe los durft te laten, geef jij je baby een zelfstandig gevoel.
Wauw, kan mijn baby dat al zelf?
Bij het verzorgen, spelen en eten kun je al een heleboel autonome momenten creëren. Is je baby tijdens het verschoonmoment druk aan het rollen? Waarschijnlijk voelt hij of zij dan goed aan welke houding het meest comfortabel is. Slaap je graag samen met je kind, maar wil het maar niet stoppen met huilen? Dat kan zomaar een teken zijn dat je baby klaar is om zelfstandig te slapen. Tijdens het spelen maak je je kind minder afhankelijk van jou door het op de grond te zetten, in plaats van in een stoel. Zo voelt het zich niet gevangen en vrij om zelf de wijde wereld in te gaan. Een kind ontdekt spelenderwijs de wereld om zich heen en wat zijn eigen mogelijkheden daarbinnen zijn.
Naarmate een kind ouder wordt, zal het meer zelf willen en kunnen doen. Het is dan ook goed om kinderen daarvoor de gelegenheid en de ruimte te geven. Probeer er als opvoeder naar te streven dat ieder kind de kans krijgt om nieuwe dingen uit te proberen en zelf oplossingen te bedenken voor problemen die het tegenkomt. Wanneer het lukt om een probleem zelfstandig op te lossen, zal een kind trots zijn op zichzelf, zelfvertrouwen opbouwen en een positief gevoel over zichzelf krijgen. Hierdoor zal het kind een positief zelfbeeld krijgen. Dit zal hem motiveren om de volgende keer een nieuwe uitdaging aan te gaan. Door de kennis die een kind eerder heeft opgedaan toe te passen, zal het zich ontwikkelen tot een zelfstandig persoon met een eigen "ik", die actief is en nieuwe ervaringen wil opdoen.
Respect voor autonomie: de kern
Om dit te bereiken zal men soms naar het juiste evenwicht tussen jongere en oudere kinderen moeten zoeken. Respect voor autonomie houdt in dat een kind wordt gesteund bij activiteiten waar hij dat nodig heeft en ongestoord kan werken wanneer dat mogelijk is. Elke kind is anders, dus elk kind zal de dingen op zijn of haar eigen manier doen. Daarom is het goed als een kind eerst zijn eigen oplossingen zoekt voor de problemen waarmee hij geconfronteerd wordt. Op die manier leert een kind oplossingsgericht denken en ontwikkelt het zelfredzaamheid.
Elke leeftijd heeft zijn eigen behoeften. Door een kind als een op zichzelf staand individu te beschouwen en door vast te houden aan de eigenheid van een kind, kan een kind tot zijn recht komen. Respect voor autonomie betekent ook dat een volwassene een kind als volwaardig beschouwt en rekening houdt met zijn gevoelens, wensen en ideeën en deze met het kind bespreekt. Soms heeft een kind steun nodig om zijn autonomie tot uiting te brengen in aanvaardbaar gedrag.
Interactie en ontwikkeling
Goede interactie tussen de pedagogisch professional en een kind verbetert het welbevinden en de ontwikkeling van het kind. Dit geldt voor alle kinderen en met name voor de jongste. Dit omdat zij zelf nog weinig regie kunnen voeren op hun eigen gedrag, activiteiten en sociale contacten. Neem de tijd om naar kinderen te kijken en te luisteren. En probeer te begrijpen wat zij willen. Daardoor voelen zij zich veilig, prettig en gerespecteerd.
Door uit te leggen wat er om de kinderen heen gebeurt en hoe de dingen werken, gaan kinderen de wereld beter begrijpen. Ze leren praten over wat ze fijn, lastig of verdrietig vinden. En vertellen wat ze meemaken. Wanneer je op een goede manier met kinderen communiceert, geef je een mooi voorbeeld van hoe zij zelf met anderen kunnen communiceren. Door naar jou te kijken en te luisteren, leren kinderen hoe ze vrienden maken en hoe ze kunnen samenwerken. Maar ook hoe ze elkaar kunnen helpen, dat het goed is om naar anderen te luisteren en hoe ze duidelijk kunnen maken wat ze willen. Ze leren om voor zichzelf op te komen, en om daarbij ook rekening te houden met wat anderen willen.
Door aan kinderen uit te leggen wat in een bepaalde situatie goed is om te doen, bijvoorbeeld begroeten als je ergens binnenkomt, leren kinderen hoe zij zich moeten gedragen. Je legt aan kinderen de gewoonten en de regels uit die we met elkaar hebben afgesproken, en helpt hen om zich eraan te houden.
COMMUNICATION for Kids 💬 Characteristics and Types 🗣️ Sender, Receiver, Message, Channel and Code
Interactievaardigheden
De belangrijkste beroepsvaardigheid voor een pedagogisch professional is interactievaardigheid. Of je nu babyspecialist bent bij een kinderdagverblijf of met tieners werkt in de naschoolse opvang, of in jouw eigen thuisomgeving als gastouder werkt. Door de manier waarop je met de kinderen omgaat zorg je ervoor dat zij zoveel mogelijk uit hun omgeving kunnen benutten om zich te ontwikkelen. Jij helpt daarbij door op het juiste moment de juiste informatie op de juiste manier onder de aandacht te brengen.
- Informatie over henzelf: 'Ik zie dat je verdrietig bent; wil je even bij me zitten?'
- Over groepsgenoten: 'Ik weet dat Joanna badmintonnen ook leuk vindt. Misschien kunnen jullie dat nu samen gaan doen?'
- Over het gebruik van ruimte en materialen: 'Omdat het regent gaan we van de hal een klein voetbalveld maken.'
Bij goede interactie gebruik je ook je kennis over de ontwikkeling van kinderen. Je volgt het kind, en sluit aan op diens leeftijd en ontwikkelingsfase. Je houdt rekening met het eigen ontwikkelpad en -tempo van het kind. Die hangen samen met diens leeftijd, en met temperament en karakter.
Basale en educatieve interactievaardigheden
Hieronder lichten we zes interactievaardigheden toe, onderverdeeld in twee soorten: basale en educatieve.
Basale interactievaardigheden:
- Gevoeligheid: Deze vaardigheid betekent dat je gevoelig bent voor wat kinderen bezighoudt. Je merkt signalen en behoeften van kinderen op, begrijpt ze of probeert ze te begrijpen. Je bent ook in staat om daar passend op te reageren.
- Respect voor autonomie: Je geeft kinderen de ruimte om zelf oplossingen te vinden en keuzes te maken. Je biedt kinderen houvast door te structureren en grenzen te stellen. Zo weten kinderen waar ze aan toe zijn. Het zorgt voor voorspelbaarheid en helpt bij het zelfvertrouwen.
- Gezag: Grenzen, afspraken en regels zorgen ervoor dat kinderen weten wat er van hen verwacht wordt. Van begrenzen leren kinderen om hun gedrag te reguleren.
Educatieve interactievaardigheden:
- Praten, luisteren en uitleggen: Door veel met de kinderen te praten, uit te leggen en te luisteren, bied je ze de gelegenheid om hun wereld en hun gevoelsleven te begrijpen. Zo leren ze zich uit te drukken. Kinderen leren om duidelijk te maken wat ze zien, bedoelen, willen en voelen.
- Stimuleren: Jouw handelen kan kinderen helpen bij hun ontwikkeling. Bijvoorbeeld door hun nieuwsgierigheid te prikkelen.
- Bevorderen van samenwerking en sociale vaardigheden: Als pedagogisch medewerker of gastouder zorg je voor omstandigheden waarin kinderen met elkaar kunnen spelen. Zo nodig begeleid je de kinderen daarbij. Daarmee zorg je ervoor dat kinderen zich veilig voelen bij elkaar en help je hen om positieve relaties op te bouwen.
Praktische toepassing van respect voor autonomie
Eén van de dingen die je steeds in je achterhoofd moet houden is de autonomie van kinderen. Het is belangrijk om kinderen de kans te geven om zelf te ontdekken. Respect voor autonomie is best een lastig dingetje. Benoemen wat je gaat doen, erop vertrouwen dat kinderen bepaalde dingen zelf kunnen oplossen, hun behoefte volgen, ze de kans geven alles zelf te proberen en te ontdekken. Het vergt soms veel vertrouwen en geduld van de kinderen én de volwassenen. Maar het wordt uiteindelijk meer dan beloond; zeker wanneer een kind zelf iets probeert en apetrots is wanneer het is gelukt!
We kunnen kinderen heel veel leren, juist bij de dingen die wij lastig vinden! Ze laten ons zien wat zij willen: ze maken hun behoefte kenbaar en zijn hun omgeving aan het ontdekken. Door open te staan voor hun initiatieven en goed te observeren, leer je wat de groep nodig heeft. Dat gaat niet altijd even gemakkelijk. Soms ben je bezorgd of ongeduldig. Laat je niet teveel leiden door je angst of door de klok. Verplaats je in de kinderen en laat ze ontwikkelen op hun eigen manier.
Probeer de inbreng van de kinderen positief te waarderen en probeer hier dan op in te spelen. Wil een kind bijvoorbeeld helpen met koken? Wil het kind zelf knippen? Wil het kind graag zelf zijn schoenen aan doen? Vaak voel je de drang om te gaan helpen, maar hoe vaak nemen we ze dingen uit handen omdat wij volwassenen denken dat wij het beter weten of kunnen? Kinderen vinden het fijn als ze serieus genomen worden, ze kunnen stiekem al heel veel en zijn van nature heel erg leergierig en willen dus alles doen wat jij ook doet. De kunst is dan ook om ze te leren dat het niet erg is als er iets niet meteen lukt. Van proberen kan je leren! Vertrouwen speelt hierbij een grote rol.
Autonomie verhogen in activiteiten
Je kunt bij het knutselen de autonomie nog meer verhogen. Geef ze keuzevrijheid en bied de kinderen een knutselhoek. Zet op kindhoogte bakken neer, waar kinderen zelf materialen kunnen pakken.
Quiz: Respect voor autonomie in de praktijk
Hieronder volgen enkele situaties. Beoordeel of deze situaties respect tonen voor de autonomie van het kind.
Situatie 1: De neus afvegen
Het zonder aankondiging de neus van een kind afvegen kan als een inbreuk op de autonomie worden gezien. Het kind heeft geen kans om zelf te beslissen of het dit wil of om zich voor te bereiden op de actie. Het is beter om eerst te vragen of je mag helpen en uit te leggen wat je gaat doen.
Antwoord: A - Wel respect voor autonomie (mits eerst gevraagd en uitgelegd)
Situatie 2: Een driftig kind
Het oppakken van een driftig kind en het in de nadenkstoel zetten kan als een inbreuk op de autonomie van het kind worden gezien, omdat het kind geen controle heeft over deze actie. Als het doel is om het kind te helpen kalmeren en een veilige ruimte te bieden om na te denken, kan dit vanuit een zorgperspectief gerechtvaardigd zijn. Het is belangrijk om daarna met het kind te praten en uit te leggen waarom dit gebeurde, zodat het kind begrijpt en betrokken wordt bij het proces.
Antwoord: B - Geen respect voor autonomie (zonder verdere uitleg en gesprek)
Situatie 3: Zelf handen wassen
Een kind zelf de handen laten wassen toont respect voor autonomie. Het kind krijgt de kans om zelf een taak uit te voeren en controle te hebben over zijn of haar eigen lichaam. Dit bevordert zelfstandigheid en zelfvertrouwen.
Antwoord: A - Wel respect voor autonomie
Situatie 4: Eten geven
Eten in de mond doen bij een kind dat de lippen op elkaar perst, toont geen respect voor de autonomie van het kind. Voor pedagogisch professionals is het respecteren van de autonomie een van de opvoedingsopgaves.
Antwoord: B - Geen respect voor autonomie
Kernprincipes van een autonomie-ondersteunende opvoedingsstijl
Vraag je daarom voortdurend af op welke wijze je ruimte kunt geven voor de autonomie van het kind.
- Ontwikkel een basishouding met vertrouwen in de competenties en veerkracht van het kind. Kinderen hebben van jongs af aan de capaciteit om in het spel met tegenslag om te gaan en te herstellen van stresssituaties. Hierdoor ontwikkelen zij zelfvertrouwen. Dat stelt hen in staat om daarna weer nieuwe ontdekkingen en ervaringen op te doen.
- Een autonomie-ondersteunende opvoedingsstijl biedt vrije keuzes, waardeert zelfinitiatief en moedigt dat ook aan.
- Pedagogisch-sensitief ben je als je het goede wil doen, op het juiste moment, bij dit kind in deze situatie. Je bent ontvankelijk voor hun perspectief, motieven, gevoelens en behoeften. Ieder kind heeft andere behoeftes. Dus kijk, luister en praat goed, respectvol en zonder vooroordeel met het kind. Deze ontvankelijkheid vertaalt zich ook in het afstemmen van lichamelijk contact op de behoefte van het kind.
- Stel niet het 'eindproduct' voorop, maar het proces. Hierdoor krijgen kinderen de ruimte zelf hun spel of bezigheid vorm te geven.
- Creëer een (speel)omgeving waarin kinderen de gelegenheid krijgen hun (risicovol) spel vrij en uitdagend vorm te geven. In zo’n speelomgeving zijn er voor ieder kind passende speelmogelijkheden. Bijvoorbeeld door de aanwezigheid van veelzijdige, ‘open’ materialen. Materialen zonder gedefinieerd gebruik, ‘loose parts’, die door het kind kunnen worden verplaatst en aangepast. Regelmatige vernieuwing van de speelomgeving is ook belangrijk. Jonge kinderen worden aangetrokken tot het nieuwe.
- Stem de visie en handelen af met collega’s, ouders en leidinggevenden. En leg deze vast in het pedagogisch beleid. Wees je er als pedagogisch professional ook van bewust zijn dat er verschillen bestaan tussen opvattingen en houding van ouders ten aanzien van autonomie.
Onder autonomie verstaan we dat het kind van nature het verlangen heeft om op basis van eigen vrije keuze te handelen. Het kind is eigenaar van zijn eigen ontwikkelingsproces. Doordat de pedagogisch professional ruimte en richting geeft, ontwikkelt het kind zich.