Op 15 december 1935 behaalde Max Euwe een historische overwinning door Aleksandr Aljechin te verslaan en daarmee wereldkampioen schaken te worden. Dit maakte hem de eerste en tot op heden enige Nederlander die deze prestigieuze titel wist te bemachtigen. De 75e verjaardag van deze prestatie werd in 2010 uitgebreid herdacht, onder meer met een tentoonstelling in het Max Euwe Centrum in Amsterdam.
Jeugd en Vroege Carrière
Machgielis (Max) Euwe werd geboren op 20 mei 1901 in Watergraafsmeer. Zijn moeder, een enthousiast schaakliefhebber, introduceerde de jonge Max in de denksport. Al op tienjarige leeftijd won hij zijn eerste schaaktoernooi. Een anekdote uit zijn jeugd vertelt hoe hij als vierjarige de aanwezigen in de huiskamer meldde dat de koning mat stond, nadat hij de oplossing van een schaakstelling had gevonden.
Naast zijn talent voor schaken, volgde Euwe een studie wiskunde. Hij behaalde zijn doctoraal examen cum laude in 1923 en werd wiskundeleraar. In 1926 promoveerde hij opnieuw cum laude op een proefschrift over differentiaalinvarianten. In 1929 publiceerde hij een speltheoretische verhandeling over schaken vanuit een intuïtionistisch perspectief.
Dominantie op het Nederlandse Schaakveld
Vanaf het begin van de jaren twintig domineerde Euwe het Nederlandse schaaklandschap. Tussen 1921 en 1952 nam hij deel aan Nederlandse kampioenschappen en won hij alle edities waaraan hij deelnam. Hij bleef tot 1954 ongeslagen op nationaal niveau. In 1954 werd hij definitief als nationaal kampioen afgelost door Johannes Hendrikus Donner.
De Weg naar het Wereldkampioenschap
Internationaal maakte Euwe gestaag naam. Hoewel hij partijen verloor van grootheden als Aljechin, Bogoljoebov en Capablanca, was het verschil vaak klein. Dit voedde zijn ambitie om deel te nemen aan de strijd om de wereldtitel. In 1933 stuurde de regerend wereldkampioen Aleksandr Aljechin een brief naar Euwe met het voorstel voor een tweekamp. Euwe, aanvankelijk gefocust op zijn wiskundige carrière, werd door zijn vriend Hans Kmoch overtuigd om de uitdaging aan te gaan.
Na aanvankelijke aarzeling en onderhandelingen over de omstandigheden van de match, stemde Euwe in met een duel van dertig partijen. Hij bereidde zich intensief voor, samen met zijn secondanten Géza Maróczy en Hans Kmoch, en werkte aan een openingsrepertoire om Aljechins agressie te neutraliseren. Ook zorgde hij voor een uitstekende fysieke conditie.
De Wereldtitel Match van 1935
De tweekamp om het wereldkampioenschap schaken tussen Max Euwe en Aleksandr Aljechin begon op 15 december 1935 en duurde tweeënhalve maand. Aljechin was sinds 1927 wereldkampioen en werd als favoriet beschouwd. De strijd was langdurig en enerverend. Euwe wist uiteindelijk met een score van 15,5 tegen 14,5 de titel te veroveren. Hij won negen partijen, Aljechin acht, en negen partijen eindigden in remise.
De overwinning van Euwe zorgde voor grote euforie in Nederland. Na zijn winst bood Euwe als eerste wereldkampioen ooit zijn tegenstander onmiddellijk een rematch aan. Deze vond twee jaar later plaats, waarbij Aljechin de titel heroverde.
Dutch History: Han Hollander Interviews Max Euwe and J.R. Capablanca (1935)
Wetenschapper en Schaker
Max Euwe was niet alleen een uitzonderlijke schaker, maar ook een getalenteerd wiskundige en wetenschapper. Hij werd leraar en later hoogleraar in de methodologie van automatische informatieverwerking. Zijn academische achtergrond beïnvloedde zijn schaakstijl, die bekend stond om zijn gedegen openingkennis, logica en uitgebalanceerde spel.
Hij droeg bij aan de ontwikkeling van de informatica en bleef het schaken stimuleren door de publicatie van vele leerzame boeken. Enkele van zijn bekendste werken zijn "Theorie der Schaakopeningen", "Losbladige schaakberichten", "Oom Jan leert zijn neefje schaken" en "Volledige handleiding voor het schaakspel".
Nalatenschap en Erkenning
Na het verlies van zijn wereldtitel in 1937 bleef Euwe actief in de internationale schaakwereld. Hij speelde tot halverwege de jaren vijftig op het hoogste niveau en nam deel aan diverse toernooien. Na zijn actieve schaakcarrière bekleedde hij van 1970 tot 1978 het presidentschap van de wereldschaakbond FIDE, waar hij een belangrijke rol speelde bij de organisatie van het wereldkampioenschap.
Max Euwe overleed op 26 november 1981. Ter nagedachtenis aan zijn prestaties zijn er diverse monumenten en eerbetonen:
- Het Max Euwe Centrum in Amsterdam, gewijd aan zijn leven en werk.
- Het Max Euweplein in Amsterdam, met een standbeeld van de schaker.
- Een Euwe-ring, uitgereikt aan personen die zich verdienstelijk hebben gemaakt voor het schaken in Nederland.
- Postzegels met zijn beeltenis.
- Straten en pleinen vernoemd naar Max Euwe in verschillende Nederlandse steden.
In 1999 werd Max Euwe door de redacties van regionale dagbladen opgenomen in de top-10 van grootste Nederlandse sporters van de twintigste eeuw, als enige schaker.