Drugsverslaving bij vrouwen heeft ingrijpende gevolgen voor hun kinderen. Kinderen van moeders die tijdens de zwangerschap drugs gebruiken, worden geboren met een vorm van verslaving en lopen een verhoogd risico op ontwikkelingsproblemen op latere leeftijd. Deze problemen zijn het gevolg van een combinatie van factoren: de directe, teratologische effecten van drugs op de foetus, mogelijke verstoringen door het NAS of de behandeling daarvan, en de sociaal-maatschappelijke omstandigheden waarin drugsverslaafden leven.
Neonatale Abstinentiesyndroom (NAS)
Neonatale Abstinentiesyndroom (NAS) is een ernstige aandoening die pasgeborenen treft die tijdens de zwangerschap zijn blootgesteld aan bepaalde stoffen. Naarmate middelengebruik tijdens de zwangerschap toeneemt, wordt inzicht in NAS steeds belangrijker voor zorgverleners, ouders en de maatschappij als geheel.
NAS is een ontwenningssyndroom dat optreedt bij pasgeborenen die in de baarmoeder zijn blootgesteld aan verslavende middelen, met name opioïden. Na de geboorte kunnen deze baby's ontwenningsverschijnselen ervaren terwijl hun lichaam zich aanpast aan het leven buiten de baarmoeder.
Symptomen van NAS
Baby's met NAS kunnen een scala aan symptomen vertonen, die in ernst kunnen variëren. De mogelijke symptomen van het NAS worden algemeen gekenmerkt door:
- Tremor (beven)
- Motorische onrust
- Gestoord slaappatroon
- Verhoogde spiertonus
- Braken
- Regurgitatie (terugvloei van voeding)
- Diarree
- Tachypnoe (snelle ademhaling)
- Krabeffecten
- Transpireren
- Niezen, verstopte neus
In de ergste gevallen kan er sprake zijn van slechte ontwikkeling. Ook kan de baby convulsies (“trekkingen”) krijgen. De ontwenningsverschijnselen van een pasgeborene kunnen kort na de geboorte ontstaan. Bij methadonverslaving is de latente periode groter gezien de langere halfwaardetijd van het product.
Diagnose van NAS
De diagnose NAS begint met een grondige klinische evaluatie. Zorgverleners zullen een gedetailleerde anamnese afnemen, inclusief het middelengebruik van de moeder, prenatale zorg en eventuele complicaties tijdens de zwangerschap. Wanneer men zich baseert op een vermoeden van misbruik kan urine-, bloed- of vruchtwateronderzoek bijdragen tot het stellen van een diagnose. Bij volledige onwetendheid kan de diagnose enkel gesteld worden op grond van het klinisch beeld van de pasgeborene, met inbegrip van differentiaaldiagnoses zoals metabole aandoeningen (bv. hypoglycemie, hypocalciemie) en aandoeningen van het centrale zenuwstelsel.
Behandeling van NAS
De behandeling wordt volledig afgestemd op de graad van verschijnselen. In de eerste plaats wordt gezorgd voor opvang, observatie en verzorging van de pasgeborene in een afzonderlijke, rustige omgeving om overprikkeling te minimaliseren. Medicamenteuze therapie, zoals opioïdvervangende therapie (bv. morfine of methadon), kan worden gebruikt om ontwenningsverschijnselen te verlichten en wordt zonodig in afbouwende dosissen gegeven tot de baby volledig is afgekickt.
Wat betreft de voeding zijn de meningen soms controversieel. Sommige auteurs menen dat borstvoeding (BV) kan om de moeder-kindbinding te stimuleren, mits de moeder geen middelen gebruikt. Het gebruik van cocaïne, stimulerende middelen en opiaten is echter ten zeerste onverenigbaar met het geven van BV.
Het besef dat de vrouw nu moeder is met een waaier aan verantwoordelijkheden ten opzichte van haar baby is misschien de aanzet tot genezing en de oplossing van heel wat problemen. De realiteit leert ons echter dat dit jammer genoeg meestal niet zo is.
Oorzaken en Risicofactoren van NAS
Het Neonatale Abstinentiesyndroom kan zich op verschillende manieren uiten en het neurologische, gastro-intestinale en autonome systeem van de baby aantasten. Hoewel NAS voornamelijk wordt geassocieerd met blootstelling aan stoffen, kunnen bepaalde omgevingsfactoren de aandoening verergeren.
Factoren die NAS kunnen beïnvloeden
- Infecties bij de moeder: Infecties tijdens de zwangerschap, zoals syfilis of hiv, kunnen het klinische beeld compliceren.
- Genetische aanleg: Onderzoek suggereert dat genetische aanleg een rol kan spelen in hoe baby's reageren op blootstelling aan middelen. Sommige baby's zijn mogelijk genetisch gevoeliger voor het ontwikkelen van NAS vanwege hun familiegeschiedenis van middelenmisbruik of andere gerelateerde aandoeningen.
- Leefstijlkeuzes van de moeder: Voeding, roken en alcoholgebruik kunnen het risico op NAS aanzienlijk beïnvloeden. Een ongezond dieet met een tekort aan essentiële voedingsstoffen kan de ontwikkeling van de foetus beïnvloeden en de kwetsbaarheid voor ontwenningsverschijnselen vergroten.
Effecten van Specifieke Middelen tijdens de Zwangerschap
Elke drug die de zwangere vrouw inneemt, bereikt haar baby via de moederkoek en kan een schadelijk effect hebben. Daarom geldt het advies om geen cannabis en andere drugs te gebruiken vanaf het moment dat men zwanger wil worden.
Alcohol
Als een vrouw tijdens haar zwangerschap regelmatig alcohol drinkt (vijf of meer glazen per dag), kan haar kind het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS) krijgen. Kenmerken van FAS zijn dat het kind voor en/of na de geboorte te weinig groeit en weegt, een kleiner hoofd heeft met misvormingen in het gezicht, en een aangetast centraal zenuwstelsel heeft. Later in de ontwikkeling hebben FAS-kinderen vaker last van concentratie-, taal- en geheugenproblemen.
Bij alcoholgebruik is het alcoholgehalte in het foetaal bloed even hoog als in het moederlijk bloed. Overmatig alcoholgebruik kan aanleiding geven tot miskraam en groeiachterstand. Het zogenaamde 'foetaal alcohol syndroom (FAS)' omvat onder meer afwijkingen van het centrale zenuwstelsel (mentale retardatie, hypotonie, hyperkinesie), groeiachterstand en fenotypische afwijkingen van het aangezicht (hypoplasie van de onderkaak, kleine ogen, lage neusrug). Het syndroom uit zich voornamelijk wanneer het misbruik zich situeert in het eerste zwangerschapstrimester. FAS kan optreden als de zwangere meer dan 6 alcoholische dranken per dag gebruikt.
Nicotine
De nicotine in tabak is ook een genotsmiddel. Roken in de zwangerschap is zeer schadelijk voor de foetus; ook passief roken heeft bewezen negatieve effecten. Roken gedurende de zwangerschap is geassocieerd met nefaste gevolgen voor de foetus en de pasgeborene. Vrouwen die roken hebben veel meer kans op een spontaan miskraam en bevallen doorgaans van een baby met laag geboortegewicht (gemiddeld 200 gr lager en vaak onder de 2500 gr).
Nicotine veroorzaakt immers vasoconstrictie van de uteriene vaten, wat resulteert in een verminderde utero-placentaire flow met minder voedings- en zuurstoftoevoer naar de foetus. Dit zuurstoftransport wordt ook minder effectief met hypoxie (verminderde zuurstofspanning) tot gevolg, en dit leidt aldus tot groeiachterstand, prematuriteit, dysmaturiteit. Placenta-infarcten kunnen leiden tot placenta-loslating, eventueel mors in utero.
Naast de echte nicotinedependente effecten dient ook vermeld dat de foetus lijdt onder het meestal slechte voedingspatroon van de moeder: rokende moeders eten algemeen minder en minder gezond. Kinderen van rokende moeders zijn doorgaans zeer onrustige baby's, zogenaamde huilbaby's. Die kinderen hebben ook meer kans op wiegendood.
Cocaïne
Net als nicotine veroorzaakt cocaïne vasoconstrictie (samentrekking van de bloedvaten) met hypoxie (zuurstoftekort) bij de foetus als gevolg. Dit alles leidt onvermijdelijk tot groeiachterstand, pre- en dysmaturiteit.
Cocaïne kan tevens aanleiding geven tot hersenbloedingen, nier- en hartafwijkingen, afwijkingen ter hoogte van de schedel (bv. microcephalie), afwijkingen aan de ledematen, miskraam, placentaloslating, mors in utero. Bij regelmatig intensief gebruik kan ook de foetus verslaafd raken aan cocaïne. Na de geboorte kan het kind dan ontwenningsverschijnselen vertonen. Dit wordt ook wel het Neonataal Abstinentie Syndroom (NAS) genoemd.
Cocaïne/crack gebruik kan leiden tot het loslaten van de placenta waarna het kind vaak te vroeg wordt geboren. Bij cocaïne en andere middelen die een vaatvernauwend effect hebben treedt vaak placenta insufficiëntie op met groeiretardatie (verstoorde groei) van het kind als gevolg. Dit heeft gevolgen voor de bevalling. Tijdens de weeën-activiteit moet de placenta extra hard werken om het kind tijdens de pauze tussen de weeën van zuurstof te voorzien. Bij een placenta insufficiëntie met als gevolg een te klein kind, is de placenta daartoe niet meer in staat.
De pasgeboren zal rusteloos zijn, heeft heel weinig slaapbehoefte, is hyperreactief. Er kunnen in bepaalde gevallen ook convulsies (stuipen) optreden. De kans op wiegendood is ook hier beduidend hoger.
Heroïne en Methadon
Heroïne is een semi-synthetisch opiaat dat gemakkelijk door het lichaam wordt opgenomen en vlot de placenta- en hersenbarrière passeert. Het is sterk verslavend. Methadon is een synthetisch preparaat dat bijna dezelfde werking heeft. Heroïne- of methadongebruik vormt een bedreiging voor het kind. De foetus raakt hoe dan ook verslaafd, zodat bij het stoppen van het druggebruik reeds intra-uterien abstinentieverschijnselen kunnen optreden met sterke motorische onrust.
Stoppen van gebruik in de zwangerschap of overschakelen van heroïne op methadon kan leiden tot mors in utero (doodgeboorte). Teratogene effecten zijn niet bekend. Na de geboorte ontstaan binnen 24 uur abstinentieverschijnselen zoals tremor (hevig beven), hypertonie (overdreven spierspanning), hyperreflexie, hoog krijsend huilen, apnoe (ademhalingsstilstanden), hypoglycemie (te weinig suiker in het bloed), diarree en gewichtsverlies. Soms treden convulsies (stuipen) op.
Bij sommige soorten drugs (bijvoorbeeld heroïne) kan bruusk stoppen tijdens de zwangerschap ertoe leiden dat je te vroeg bevalt of dat het kindje overlijdt.
Andere Middelen
- Cafeïne: Cafeïne heeft bij overmatig gebruik een grote invloed op het ademhalingsstelsel. De gevolgen van overmatig gebruik uiten zich in de neonatale periode. De toevoer van cafeïne wordt bij de geboorte immers plots afgebroken met onvoldoende stimulatie van het ademhalingsstelsel van de baby tot gevolg. Dit kan op zijn beurt leiden tot apnoe wat de kans op wiegendood sterk verhoogt.
- Amfetaminen: Lokken gelijkaardige effecten uit op de foetus als cocaïne. Een toxisch effect is niet beschreven.
- XTC: Globaal komen bij 16% van de pasgeborenen congenitale afwijkingen voor. Bij zuiver XTC-gebruik zijn in ongeveer 4% musculoskeletale letsels aanwezig o.a. clinodactylie (afwijking van vingers) en klompvoetjes. Gecombineerd gebruik kan leiden tot hartafwijkingen (2,5-4%) met meestal ASD of VSD, pylorusstenose (maagafwijking), hydronefrose (nieraandoening), groeiachterstand, ambigue genitalia, hydrocefalie.
- Cannabis: Er zijn geen aanwijzingen dat marihuana of hasjiesjgebruik schadelijk is.
Langetermijngevolgen en Ontwikkelingsproblemen
In hun latere ontwikkeling hebben kinderen van drugsverslaafde moeders een grote kans op problemen. In het eerste levensjaar kunnen er hechtingsproblemen ontstaan. Als de moeder drugsverslaafd is, kan het Neonataal Abstinentie Syndroom (NAS-syndroom) voorkomen.
Ontwikkelingstaken en Risico's
- Peuters: Ontdekken en ontwikkelen van hun eigen 'ik'. Het gevoel van eigenwaarde wordt sterk beïnvloed door reacties van belangrijke anderen, dus zeker van ouders.
- Kleuters: Begin van de ontwikkeling van het geweten staat centraal.
- Rolomkering of parentificatie: Het kind neemt de ouderrol op zich met alle verantwoordelijkheden.
- Schaamte: Ontdekking dat het thuis anders is dan bij andere kinderen.
- Oppervlakkige contacten met leeftijdgenoten.
- Puberteit: Losmaking, het verwerven van autonomie en van een eigen identiteit zijn de belangrijkste ontwikkelingstaken. Dat kan op gespannen voet staan met de grote betrokkenheid en afhankelijkheid van gezinsleden onderling.
- Extreem verantwoordelijkheidsgevoel voor de ouder en/of broers en zussen.
- In zichzelf gekeerd gedrag, negatief zelfbeeld.
- Niet kunnen omgaan met eigen emoties.
- Verhoogd risico op stemmingsstoornissen, angststoornissen en (alleen bij mannen) schizofrenie.
- Kinderen van ouders met alcoholafhankelijkheid lopen meer risico op mishandeling en verwaarlozing.
- Problemen met intimiteit en zelfwaardering.
Kunnen deze drugsverslaafde moeders de vicieuze cirkel doorbreken voor hun baby's? | Four Corners
Preventie en Ondersteuning
Het profiel van de zwangere gebruikster: meestal zijn het vrouwen tussen 14 en 44 jaar, ongeveer in 60% van de gevallen gaat het om eerstbarenden, vaak gaat het om een ongeplande zwangerschap (50%) en in 45% van de gevallen gaat het om gecombineerd gebruik. De mogelijke complicaties die gedurende de zwangerschap kunnen optreden zijn vanzelfsprekend recht evenredig met de aard en hoeveelheid van gebruik. Combinatie van verschillende middelen zal leiden tot complexe effecten welke zowel medische als verloskundige implicaties kunnen hebben.
Verslavingsproblematiek in combinatie met een laag socio-economische status geven de complicaties veelal nog een extra dimensie. Mogelijke zwangerschapscomplicaties kunnen zijn: HIV en AIDS, anemie, hepatitis, flebitis, infectieuze toestanden gaande van gelocaliseerde infecties o.a. pneumonie tot zelfs veralgemeende sepsis, chlamydia, herpes, hypertensie. Als verloskundige complicaties zijn o.a. abortus, mors in utero, groeiachterstand, prematuriteit, placentaloslating en amnionitis beschreven.
Het voorkomen van NAS begint met het aanpakken van middelengebruik tijdens de zwangerschap. Contacteer steeds een hulpverlener als je drugs gebruikt en wilt minderen of stoppen, alleen zo kunnen hulpverleners jou en je baby het beste helpen.
Welke ondersteuning is er beschikbaar voor gezinnen die getroffen zijn door NAS? Neonatale Abstinentiesyndroom is een complexe aandoening die zorgvuldige behandeling en ondersteuning vereist. Inzicht in de oorzaken, symptomen en behandelingsmogelijkheden is cruciaal voor het verbeteren van de resultaten voor getroffen baby's.