Voeding en maag- en darmklachten: een uitgebreide gids

Alles wat we eten en drinken wordt door de darmen opgenomen als voedingsstoffen. Deze voedingsstoffen worden vervolgens verbrand in de mitochondriën. Bij specifieke problemen en/of klachten kan een diëtist een gericht voedingsadvies geven, waarbij de adviezen verschillen per klacht en per persoon. Het voorkomen van overgewicht is belangrijk, aangezien overtollig gewicht veel energie kost. Kauw- en slikproblemen komen vaak voor, bijvoorbeeld door spierzwakte of vermoeidheid. Voor alle patiënten is het goed om regelmatig verspreid over de dag te eten, met in elk geval 3 hoofdmaaltijden en 3 tussendoortjes.

Algemene informatie over maag- en darmklachten

Maag-darmklachten zijn klachten die te maken hebben met het spijsverteringskanaal. Dit kanaal omvat de mond, slokdarm, maag, lever, galblaas, nieren, alvleesklier, dunne darm, dikke darm, endeldarm en anus. In dit kanaal wordt al het eten en drinken dat we binnenkrijgen verteerd en opgenomen. Klachten in het maag-darmkanaal hebben vaak te maken met de spijsvertering en kunnen variëren van buikpijn, oprispingen, diarree, verstopping, misselijkheid tot overgeven.

Soms ontstaan maag-darmklachten door een specifieke aandoening of ziekte, zoals het prikkelbare darm syndroom (PDS) of coeliakie. In het algemeen geldt dat een gevarieerde voeding met voldoende vezels, rustig kauwen, regelmatig eten en een goede mondverzorging kunnen helpen om maag-darmklachten te voorkomen of te verminderen. Bij aanhoudende klachten die niet binnen enkele weken overgaan, is het raadzaam om de huisarts te raadplegen. Bij bloed in de ontlasting of zwarte ontlasting dient direct een afspraak te worden gemaakt.

Het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS)

Het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS), ook wel bekend als spastische dikke darm of spastisch colon, treft ongeveer 10-15% van de Nederlandse bevolking. Het is de meest voorkomende chronische darmstoornis. De symptomen van PDS verschillen sterk per persoon, maar buikpijn, diarree en/of verstopping (obstipatie) staan vaak op de voorgrond. Overige maag-darmklachten zoals een opgeblazen buik, misselijkheid en zuurbranden komen ook veel voor. Soms kunnen er ook klachten buiten het maag-darmkanaal optreden, zoals spierpijn, rugpijn, hoofdpijn en blaasklachten.

De exacte oorzaak van PDS is nog niet volledig bekend. Men gaat ervan uit dat factoren zoals een gestoorde darmbeweging, een overgevoelige darmwand, een abnormale verwerking van prikkels in het maag-darmkanaal en hersenen, darminfecties, stress en verkeerde voeding een rol spelen. De diagnose PDS wordt gesteld wanneer er geen zichtbare afwijkingen worden gevonden tijdens onderzoek, maar de klachten wel aanhouden.

Behandeling van PDS

Hoewel het geruststellend kan zijn dat er niets ernstigs aan de hand is, kan het een tegenvaller zijn dat er geen duidelijke verklaring voor de klachten is. Gelukkig zijn er verschillende manieren om de symptomen onder controle te krijgen:

• Medicatie voor een betere stoelgang en tegen buikpijn.
• Leren omgaan met pijn middels hypnotherapie.
• Leren omgaan met stress.
• Aanpassen van voeding en/of eetpatroon.

In de praktijk blijkt een combinatie van deze behandelmethoden vaak het meest effectief. Deze gids focust specifiek op de aanpassing van voeding en het gebruik van probiotica.

Voedingspatroon bij maag- en darmklachten

Een gezond en gevarieerd eetpatroon vormt de basis van elk voedings- of dieetadvies. Dit zorgt ervoor dat alle belangrijke voedingsstoffen worden binnengekregen. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheden variëren per leeftijdscategorie en geslacht:

Bron: Voedingscentrum

Het belang van voedingsvezels

Een gezond en gevarieerd eetpatroon bevat in principe voldoende voedingsvezels. Helaas eten veel mensen minder vezels dan geadviseerd. Voedingsvezels zijn plantaardige bestanddelen die niet worden verteerd in de maag en darm, maar onveranderd de dikke darm bereiken. Ze hebben de positieve eigenschap vocht vast te houden en vergroten de hoeveelheid ontlasting, wat een prikkel geeft aan de darm om te bewegen (peristaltiek).

Bij diarree zorgen vezels ervoor dat vocht wordt geabsorbeerd en gebonden, wat de ontlasting verstevigt. Bij obstipatie (verstopping) zorgen vezels ervoor dat vocht in de ontlasting wordt opgenomen, waardoor deze zachter en soepeler wordt en gemakkelijker het lichaam verlaat.

Soorten vezels en hun werking

Voor een gezonde spijsvertering zijn 30 tot 40 gram vezels per dag nodig. Voedingsvezels kunnen worden onderverdeeld in twee soorten:

• Oplosbare vezels: Deze zitten onder andere in groenten, fruit, peulvruchten en aardappelen. Ze komen onverteerd in de dikke darm, waar darmbacteriën ze afbreken. Hierbij komen stoffen vrij die dienen als energiebron voor darmbacteriën en darmcellen. Ook komen er gassen vrij die de ontlasting luchtig en soepel houden en de darmwand prikkelen.
• Onoplosbare vezels: Deze zitten onder andere in bruin- of volkorenbrood, volkorencrackers, zemelen, volkoren- of meergranenpasta, zilvervliesrijst, noten en zaden. Deze vezels worden niet verteerd en werken in de darm als een spons door veel vocht op te nemen. Dit maakt de ontlasting zachter en bevordert de afvoer. Onoplosbare vezels zorgen ook voor een snellere verzadiging en vergroten het volume van de ontlasting.

Bij sommige mensen met PDS kunnen onoplosbare vezels meer klachten geven. In dat geval is het raadzaam de hoeveelheid te verminderen, maar niet volledig te vermijden. Raadpleeg een diëtist voor advies.

Voor een gezonde spijsvertering is een evenwicht tussen beide soorten vezels belangrijk. Varieer daarom met de voeding. Rauwe en grove vezels hebben vaak een beter effect dan gare en fijne vezels.

Vocht: essentieel voor vezelwerking

Bij een normale, gezonde voeding wordt geadviseerd dagelijks minimaal 1,5 liter vocht te drinken. Bij een vezelverrijkte voeding is extra vocht essentieel. De vezels hebben voldoende vocht nodig om op te zwellen; anders kunnen ze averechts werken en obstipatie veroorzaken. Bij een vezelverrijkte voeding wordt minimaal 2 liter vocht per dag aanbevolen, zoals water, thee, mineraalwater, melkproducten, soep of vruchtensap. Dit komt neer op ongeveer 10 glazen per dag.

Koffie en koolzuurhoudende dranken kunnen krampen, een vol gevoel en gasvorming veroorzaken. Beperk deze producten indien u hier last van heeft.

Omgaan met winderigheid

Wanneer men niet gewend is aan vezelrijke voeding, kan in het begin winderigheid optreden. Dit komt doordat darmbacteriën bij het verwerken van vezels extra gas vormen. Deze klachten verdwijnen meestal na verloop van tijd. Bepaalde voedingsmiddelen kunnen ook extra winderigheid veroorzaken, afhankelijk van de persoon en de geconsumeerde hoeveelheid. Enkele voorbeelden zijn:

• Gekookte en afgekoelde aardappelen (salade)
• Onrijpe bananen
• Meloen
• Komkommer
• Koolsoorten
• Paprika
• Peulvruchten
• Prei, uien
• Vruchtensap
• Producten met veel suiker of sorbitol
• Bier en koolzuurhoudende dranken

Ook de manier van eten kan invloed hebben, zoals veel lucht mee happen tijdens het eten, kauwen van kauwgom, drinken met een rietje, eten wegspoelen met drinken of praten tijdens de maaltijd.

Specifieke voedingsmiddelen bij maag- en darmklachten

Bij specifieke klachten zoals misselijkheid, diarree of buikpijn, kunnen bepaalde voedingsmiddelen verlichting bieden:

• Bananen: Ideaal bij misselijkheid door de makkelijke verteerbaarheid. Ze bevatten pectine, wat helpt bij diarree door de ontlasting harder te maken.
• Gember: Verse gember kan helpen bij misselijkheid en overgeven. De smaak kan verzacht worden door gember in heet water te doen met citroensap of honing.
• Papaya: Bevat proteolytische enzymen zoals papaïne en chymopapaïne, die de spijsvertering bevorderen en helpen bij het afbreken van eiwitten. Ze dragen bij aan een gezonde zuurbalans in de maag.
• Munt: Kan de maag kalmeren, vooral bij een opgeblazen gevoel. Muntthee of water met muntblaadjes kan verlichting bieden.
• Yoghurt: Natuurlijke yoghurt, mits lactose-intolerantie geen probleem is, kan de balans in de maag herstellen door de probiotica. Kies voor naturel yoghurt om meer gezonde bacteriën toe te voegen.
• Milde producten: Rijst, aardappelen en toast zijn licht verteerbaar en verzwaren de maag niet bij buikpijn of diarree. Ze helpen ook bij het opnemen van overtollige vloeistoffen en het verharden van de stoelgang.

Probiotica en hun rol

Probiotica, zoals Bifidus, Lactobacillus en LGG, zijn melkzuurbacteriën die de darmwerking kunnen bevorderen en mogelijk een positief effect hebben op darmklachten. Hoewel het effect nog niet volledig bewezen is, kan het de moeite waard zijn om te proberen. Het is belangrijk om supplementen op vaste tijden in te nemen en minimaal 8 weken te gebruiken. Indien er geen effect is, kan een ander soort probiotica worden geprobeerd. Een probiotica met meerdere bacteriestammen wordt aanbevolen.

Uw diëtist kan u meer informatie geven over geschikte probiotica. Mocht u hiermee willen starten, dan is het belangrijk dat u het supplement op vaste tijden inneemt en minimaal 8 weken gebruikt. Mocht het na 8 weken nog geen effect hebben, kunt u een ander soort probiotica proberen. Het is aan te raden om een probiotica te gebruiken met meerdere bacteriestammen. Uw diëtist kan u hier meer informatie over geven.

Algemene aandachtspunten voor een gezonde darmwerking

Een regelmatig voedingspatroon met 3 hoofdmaaltijden en circa 3 tussendoortjes is belangrijk. Besteed extra aandacht aan de hoofdmaaltijden, inclusief het ontbijt. Voeg bij elke maaltijd of tussendoortje wat extra vezels toe om de darmwerking te stimuleren.

• Bij obstipatie: Ga direct naar het toilet als u aandrang voelt om te voorkomen dat de ontlasting nog meer indroogt. Vermijd hard persen om aambeien te voorkomen. Neem de tijd en plaats uw voeten hoger op het toilet om de zwaartekracht te benutten.
• Bij chronische diarree: Probeer niet bij elke aandrang naar de wc te lopen om de darmen te trainen tot een normale stoelgang.
• Lichaamsbeweging: Regelmatige lichaamsbeweging, zoals een half uur stevig wandelen per dag, bevordert de darmwerking en de algehele conditie.
• Vezelpreparaten: Indien uw arts extra oplosbare vezels voorschrijft (meestal psylliumvezels), neem deze dan in met een groot glas water. Het lichaam heeft tijd nodig om hieraan te wennen, wat tijdelijke toename van buikklachten kan geven. Na 4 weken consequent gebruik treedt vaak verbetering op.
• Pepermuntolie en kruidenmengsels: Deze kunnen mogelijk helpen bij het verminderen van darmkramp en een opgeblazen buik. Uw arts of diëtist kan hierover meer informatie geven.

Voedselovergevoeligheden

Als bovenstaande adviezen onvoldoende helpen, kan het raadzaam zijn om mogelijke voedselovergevoeligheden te onderzoeken. Klachten na het eten van bepaalde voedingsmiddelen kunnen sterk per persoon verschillen.

Lactose-intolerantie

Lactose (melksuiker) kan bij sommige mensen leiden tot klachten zoals diarree en gasvorming. Lactose zit onder andere in zuivelproducten, koek en sauzen. Een H2-ademtest kan helpen bij het vaststellen van lactose-intolerantie. Bespreek vermoedens van klachten door zuivel met uw arts.

FODMaPs

FODMaPs zijn koolhydraten die bij iedereen slecht worden verteerd, maar bij mensen met PDS klachten kunnen veroorzaken, zoals gasvorming en diarree. Via een testdieet onder begeleiding van een gespecialiseerde diëtist kan worden onderzocht voor welke FODMaP-groepen u gevoelig bent. Dit is een intensief traject dat nooit zelfstandig gevolgd moet worden om tekorten aan voedingsstoffen te voorkomen.

Het is belangrijk om te onthouden dat er geen enkel voedingsmiddel is dat bij iedereen PDS-klachten veroorzaakt of vermindert. De reactie op voedingsmiddelen is zeer individueel. Allergenen testen zijn alleen betrouwbaar voor echte voedselallergieën. Intoleranties kunnen het beste worden opgespoord door middel van eliminatie en provocatie, zoals het FODMAP-dieet onder begeleiding van een diëtist.

Meer informatie

Heeft u vragen naar aanleiding van deze informatie? Neem dan contact op met de afdeling Diëtetiek van Alrijne Ziekenhuis. De afdeling is op werkdagen bereikbaar via telefoonnummer 071 582 8047.

Vezeltabel

De onderstaande tabellen geven een overzicht van het vezelgehalte in diverse voedingsmiddelen.

Brood en graanproducten

Broodbeleg

Soep

Groente

Peulvruchten (gekookt)

Aardappelen en vervanging (gekookt)

Fruit (vers)

Gedroogd fruit

tags: #voeding #maag #en #darmklachten #olvarit