De iconografie van de geboorte van Jezus, hoewel zich in hoofdlijnen vormend rond de 7e eeuw en met het volledige concept zoals wij dat nu kennen sinds de 9e eeuw, kent Maria, als de Moeder Gods, met kind in de geboorte-ikoon vanaf de eerste afbeeldingen in de 4e (of 2e?) eeuw de centrale positie. Maria wordt hierbij aangeduid als de Theotokos - de Godbarende.
Ontwikkeling van de Iconografie
Op vroeg-christelijke afbeeldingen, Griekse iconen en daarop gebaseerde Russische iconen werd Maria vaak zittend afgebeeld. Dit zien we ook op iconen van de geboorte van Maria, waar Anna in het kraambed zit, en op iconen van de geboorte van Johannes, Nicolaas en andere heiligen. Men neemt algemeen aan dat deze zittende houding illustreert dat de wonderbaarlijke geboorte van Jezus zonder menselijke pijnen geschiedde. Alle andere geboorte-iconografieën zijn dan ook aan die van Jezus - als de belangrijkste - gerelateerd.
Het uitbeelden van Maria liggend op een bed, een soort matras, kan ook bedoeld zijn om een grotere tederheid tegenover de Theotokos te tonen, aangezien zij gevoelsmatig moeilijk uit te beelden was liggend op stro. Net als bij de uitbeelding van de os en de ezel, kan bij het liggend uitbeelden van Maria ook een volkselement hebben meegespeeld. Men wilde de Moeder Gods een houding geven die overeenkomt met elke andere moeder die een kind ter wereld brengt, teneinde Maria, door een grotere benaderbaarheid, meer te kunnen eren.
Symboliek en Details in Byzantijnse en Russische Iconen
De meest gebruikelijke voorstelling, zeker bij de Russische iconen, is dat Maria op een soort rode matras ligt, die dikwijls met goud is gedecoreerd. In de Byzantijnse traditie werd de nakomeling van de Keizer gebaard in een speciale ruimte, waarvan de wanden bekleed waren met roodkleurig porfier (purperkleurig gesteente). Daarom rust Maria op een rood kussen en is zij van hoofd tot voeten gewikkeld in de purperkleurige gewaden van de Byzantijnse Keizerin: een grote mantel met het ‘maforion’, de hoofddoek die hoofd en schouders bedekt.
Vaak zijn, misschien als symbool voor de joodse overtuiging dat de vrouw na de geboorte van een kind onrein is, ook de handen door deze kleding bedekt. Op het maforion zijn drie sterren zichtbaar: een op het voorhoofd en een op elke schouder. Deze drie sterren verschijnen voor het eerst in de 7e eeuw op iconen van Palestijnse oorsprong. Oorspronkelijk waren dit de drie fibulae (spelden) waarmee het maforion op het hoofd en aan de schouders werd bevestigd aan de mantel en de strak aangebonden onderkleding.
Een nog latere uitleg zag de drie sterren als de ‘maagdelijkheid’ (of liever: ‘zuiverheid’) van Maria: ‘voor, tijdens en na de geboorte’.
Maria's Houding en Blik
Meestal ligt Maria met het lichaam licht gedraaid. Soms steunt zij het hoofd op een hand. Meestal kijkt zij naar het Kind Gods, vaak ook naar Jozef. Wanneer de aanbidding door de magiërs wordt uitgebeeld, is haar blik vaak ook, nog vol verbazing, naar deze magiërs gewend. De vele wijzen waarop Maria zich tot haar kind of de magiërs wendt, is daar een overtuigend voorbeeld van.
Evolutie naar Moderne Beeldvorming
Wanneer we een kerstkaart krijgen waarop nog daadwerkelijk naar het christelijke kerstverhaal wordt verwezen, is het vaak een reproductie van een middeleeuwse miniatuur of van een schilderij met het kerstkind, Maria, Jozef en de herders. Foto's suggereren een grotere waarheidsgetrouwheid dan schilderijen, hoezeer ook van manipulatie sprake kan zijn. Men maakte onder andere foto’s voor een gelovig publiek, die de devotie moesten bevorderen door middel van tableau vivant-achtige voorstellingen met figuren in oosterse kleren.
Er waren ook fotografen die ‘kunst’ wilden maken. Vaak lieten zij zich inspireren door bekende schilderingen of sculpturen, zoals het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci of de Piëta van Michelangelo. Het is opvallend dat de meeste foto’s gewijd zijn aan het laatste avondmaal en thema’s als de kruisiging, graflegging of piëta. Slechts weinig foto’s hebben het kerstverhaal als onderwerp.
De foto wekt reminiscenties aan een aantal madonna’s van Giovanni Bellini met het liggende, slapende Christuskind, bij Bellini een vooruitwijzing naar de piëta, Maria met haar dode zoon op haar schoot. De Franse fotografe Bettina Rheims publiceerde in 1998 I.N.R.I., een leven van Jezus in foto’s, met teksten van Serge Bramly. Op originele wijze plaatste zij de aanbidding van de herders in een rommelige schuur met benzineblikken en een driewielig bestelautootje, ergens in Frankrijk. Moeder en kind zitten op een zak met strooizout. Qua kleur doet de zak denken aan graan.
De Geboorte van Christus in de Kunstgeschiedenis
De geboorte van Christus is een thema dat door de eeuwen heen talloze kunstenaars heeft geïnspireerd. De oudste bekende afbeelding van de geboorte van Christus is waarschijnlijk het stucwerk dat bewaard is gebleven in de catacomben van Priscilla in Rome, daterend uit de derde eeuw. Dit vroegchristelijke werk onderscheidt zich doordat het bijzonder en niet-canoniek is, aangezien het Maria en Jezus toont in het gezelschap van een profeet, wijzend naar een ster, een symbool van de komst van Christus op aarde.
Deze weergavewijze staat duidelijk los van de traditionele, die ongeveer twee eeuwen later de Maagd en het kind vereeuwigde, in het gezelschap van de engel, de herders en Jozef. Representatieve voorbeelden van de traditionele weergave zijn de Geboorte tussen de profeten Jesaja en Ezechiël door Duccio di Buoninsegna, de Geboorte van Jezus door Giotto en De aanbidding van de herders door Rubens.
Later verrijkten diverse kunstenaars de bovenstaande compositie met verdere details en persoonlijke herinterpretaties, zoals blijkt uit de Mystieke Geboorte van Botticelli, de Aanbidding van het Kind door Perugino, de Geboorte en Aanbidding van de Herders door Ghirlandaio, de Geboorte van Christus door El Greco en de Geboorte van Christus met de heiligen Laurentius en Franciscus van Assisi door Caravaggio.
Giotto's vernieuwende Geboorte
Een van de meest populaire kersttaferelen in de kunstgeschiedenis is zeker dat van Giotto, onderdeel van de cyclus van fresco's die de Scrovegni-kapel in Padua (Italië) sieren. Dit werk, dat een referentiepunt werd voor latere kunstenaars, slaagde erin een van de meest traditionele iconografieën van de christelijke kunst te vernieuwen door een ongekende eenvoud en menselijkheid. De menselijkheid blijkt zowel uit het gezicht van Maria, die liefdevol naar haar zoon kijkt, als uit de houding van aanbidding die de dieren op de pasgeborene richten. Deze gevoelens worden vergezeld door de verbazing van de herders, de vreugde van de engelen en de meditatieve sereniteit van Jozef.
Giotto's meesterwerk is vernieuwend door het herstel van oude kunst, de wens om de heilige gebeurtenis te vermenselijken, en zijn ruimtelijk onderzoek, perspectief en plasticiteit van zijn personages. Het tafereel speelt zich af op een rotsachtige plek, waar de hut waarin Maria, Jezus en een vrouw (een nieuw personage dat de Maagd helpt) zich bevinden, sterk naar voren komt. Jozef is ver van zijn familie geschilderd, in het onderste deel van het fresco, om zijn ondergeschiktheid aan de Goddelijke Vader van Christus te benadrukken. De os en de ezel staan aan de linkerkant, terwijl aan de rechterkant de herders zijn afgebeeld, in gesprek met een engel die hen op de hoogte stelt van de gelukkige gebeurtenis. Boven de hut zweven vier engelen die bidden.
Seculiere en Persoonlijke Interpretaties
Het onderwerp van de geboorte van Christus is ook onderzocht in zijn seculiere versie. Een voorbeeld hiervan is het werk The Birth van Marc Chagall, dat een expliciet manifest is van zijn poëtica, gekenmerkt door het gebruik van details uit het dagelijks leven, vertaald in symbolische beelden. Het baldakijn, speciaal in rood geschilderd, symboliseert de moederschoot, het vrouwelijke principe en symbool van het leven. De compositie met de moeder, de vroedvrouw die de pasgeborene vasthoudt, en een man die toekijkt, is piramidaal. Aan de rechterkant kijken een oude man en een kind door het raam, en enkele mannen discussiëren binnen een lichtgevende cirkel op de vloer. Opvallend is de koe, die innovatief de ruimte betreedt op gelijke voet met mensen.
Ook kunstenaars van Artmajeur hebben zich gewaagd aan de geboorte van Christus. De traditionele gouache Nativite3 van Catherine Digue - Turpin is vergelijkbaar met de klassieke en religieuze interpretatie van Gerrit Van Honthorst. Beide werken leggen de focus op het kind, dat wordt aanschouwd door de andere personages. De belichting creëert een "gedempte" sfeer, harmonieus en kalm, die de magie van Kerstmis overbrengt.
Het werk De familie van Harlequin IV van Paul Rossi vertegenwoordigt een profane en ironische kerststal, met de leden van de familie van Harlequin. Dit doet denken aan het schilderij van hetzelfde onderwerp door Pablo Picasso, dat eveneens een tafereel van het gezinsleven weergeeft, verlevendigd door de aanwezigheid van een nieuwkomer. De figuur van de aap verenigt beide schilderijen, hoewel deze in Picasso's werk een meer emotioneel actieve rol speelt.
Het werk van Frédéric Martin, F-Martin-Nativite, beeldt realistisch en innovatief slechts een baby in doeken af. Zonder de context van de hut, de Maagd, Jozef, engelen en herders, kunnen we alleen door de titel geloven dat het Christus is. In de kunstgeschiedenis is de meest nauwkeurige studie van het kindje Jezus te vinden in de werken met afbeeldingen van de Maagd en het kind, gemaakt door meesters als Duccio di Buoninsegna, Beato Angelico, Filippo Lippi en Raphael. In hun meesterwerken werd het Kind echter, in tegenstelling tot Martins doek, naakt of half gekleed afgebeeld, zoals in Rafaëls Madonna van de distelvink, waar Jezus in al zijn rondheid en zachtheid wordt vereeuwigd.
Vroege Symboliek en Ontwikkeling van Kerst-Iconografie
De eerste afbeeldingen van het kerstgebeuren ontstonden al in de tweede eeuw. Er zijn grote verschillen tussen de Oosterse en Westerse cultuur. In de Romeinse cultuur was het heel normaal om goden af te beelden, terwijl dit in het vroege christendom lange tijd omstreden was. Over de verklaring van het geboortejaar van Christus zijn diverse theorieën. De viering op 25 december hangt samen met de Romeinse viering van het feest van de zon, de onoverwinnelijke zon, die in de derde eeuw als staatscultus werd ingevoerd.
De os en de ezel komen vanaf de derde eeuw in beeld, aan de hand van een tekst van de profeet Jesaja uit het Lucas-Evangelie. De oudste verbeelding van kerstmis, die waarschijnlijk dateert uit de 3e eeuw, toont een soort drie koningen (magiërs) die op bezoek gaan bij het Kerstkind. Dit heeft ook duidelijk een symbolische betekenis: de joden worden voorgesteld door de herders en de heidenen (niet-joden) door de koningen. Dit benadrukt de universele betekenis van het kerstfeest.
Wat betreft Jozef, wordt hij vaak afgebeeld als een slapende, oude sullige man, een grijsaard die zit te dutten. Dit benadrukt zijn ondergeschikte rol bij de verwekking van Jezus. Soms wordt hij met een kous om één been en het andere been zonder kous afgebeeld, wat kan duiden op zijn rol als timmerman, die zich voorbereidt op het werk (met timmergereedschap), of dat hij pap aan het opwarmen is op het vuur. De reis naar Egypte, waarbij Jozef de ezel leidt, is ook een veelvoorkomend thema.
tags: #vroeg #christelijke #afbeeldingen #van #de #geboorte