Het gebruik van een fopspeen is al lange tijd onderwerp van discussie, met name vanwege de mogelijke invloed op de gezondheid en ontwikkeling van zuigelingen. Hoewel er geen eenduidige consensus is, wijzen diverse onderzoeken op zowel potentiële voordelen als nadelen.
Fopspeen en de Preventie van Wiegendood
Het idee dat een fopspeen bescherming kan bieden tegen wiegendood werd voor het eerst gesuggereerd in 1979. Pas in 1993 werd in Nieuw-Zeelands onderzoek een concrete associatie gevonden tussen het gebruik van een fopspeen en een verlaagd risico op wiegendood. Sindsdien hebben meer dan 10 epidemiologische studies een risicoreductie van ongeveer 50% aangetoond.
Een groot Europees multicenter onderzoek toonde aan dat een fopspeen pas bescherming biedt als de baby eraan gewend is en de speen daadwerkelijk krijgt tijdens de laatste slaapperiode. De gecorrigeerde odds ratio (OR) was 0.44 (95% betrouwbaarheidsinterval (CI): 0.29 - 0.68). Deze bevinding komt overeen met een Ierse studie, waarin werd geconcludeerd dat het juist risicoverhogend werkt als een baby gewend is aan een speen en deze plotseling moet missen (gecorrigeerde OR 5.86; 95% CI 2.37 - 14.36).
Een meta-analyse van 7 geselecteerde studies bevestigde dat een fopspeen, aangeboden vóór de laatste slaap, de kans op wiegendood significant verlaagt (samengevatte OR 0.39; 95% CI 0.31 - 0.50). Het mechanisme achter dit beschermende effect is nog niet volledig opgehelderd. Mogelijke verklaringen zijn bescherming van de orofarynx, vermindering van gastro-oesofageale reflux door het zuigen, of een verlaagde 'arousal' drempel.
Hoewel een fopspeen gemiddeld na 30 minuten uit de mond valt bij een slapende zuigeling, wat suggereert dat de onmiddellijke aanwezigheid niet altijd vereist is, benadrukken recente bevindingen het belang van speengebruik tijdens de laatste slaap.
Potentiële Nadelen van Fopspeengebruik
Naast de potentiële voordelen zijn er ook nadelen verbonden aan het gebruik van een fopspeen.
Invloed op Borstvoeding
Observationele studies hebben een associatie gevonden tussen veelvuldig en langdurig fopspeengebruik en een verminderde duur van borstvoeding. Het is echter onduidelijk of dit een causaal verband is of dat speengebruik een indicator is van borstvoedingsproblemen.
Recente gerandomiseerde studies hebben verschillende resultaten laten zien. Een Zwitserse studie vond geen verband tussen vroeg speengebruik en borstvoedingsduur, maar had een hoge uitval, wat de betrouwbaarheid vermindert. Een andere interventiestudie, waarbij speengebruik werd afgeraden, toonde geen verschil in borstvoedingsduur of -problemen. Een derde studie suggereerde dat speengebruik in de eerste 4 levensweken nadelig is voor exclusieve borstvoeding ten opzichte van gebruik na de eerste levensmaand.
Bij borstgevoede kinderen wordt aangeraden om het speengebruik in de eerste levensmaand uit te stellen om de borstvoeding goed op gang te brengen. Dit komt doordat een fopspeen zuigverwarring kan veroorzaken, wat leidt tot een verminderd vermogen om de borst adequaat te pakken en te drinken. Bovendien kunnen hongersignalen gemist worden, wat de vraag- en aanbodregulatie kan verstoren.
Zuigverwarring en Mondelinge Ontwikkeling
Zuigverwarring, veroorzaakt door het zuigen aan een fopspeen, flessenspeen of tepelhoedje, kan het drinken aan de borst bemoeilijken. De soort, vorm of het formaat van de speen lijkt geen invloed te hebben op de kans op zuigverwarring.
Het zuigen aan een fopspeen vereist een andere zuigtechniek dan drinken aan de borst. De borst is zacht en vormbaar, terwijl een fopspeen voorgevormd en stevig is. Dit kan leiden tot frustratie, huilen en het weigeren van de borst.
Langdurig gebruik van een fopspeen kan ook de ontwikkeling van het gebit en de spraakontwikkeling belemmeren. De druk op het gehemelte kan leiden tot een hogere en smallere vorm, wat ruimtegebrek voor de tanden kan veroorzaken en kan resulteren in gebitsproblemen zoals overbeet, openbeet of kruisbeet. Bovendien kan het zuigen langs de speen leiden tot mondademhaling, wat de ingeademde lucht minder vochtig maakt en het slijmvlies irriteert, met mogelijke infecties tot gevolg.
Andere Risico's
Fopspenen kunnen na verloop van tijd de kaak en het gehemelte vervormen. Door de druk op het gehemelte kan de tong naar beneden gedrukt worden, wat de juiste groei kan belemmeren. Dit probleem geldt ook voor duimzuigen.
Bij baby's die veel een speentje gebruiken, kan middenoorontsteking vaker voorkomen, hoewel het mechanisme hiervoor nog onduidelijk is. Voor baby's met chronische of terugkerende middenoorontsteking is het daarom raadzaam het speengebruik te verminderen.
Speenkoorden kunnen risico's met zich meebrengen, zoals het loskomen van onderdelen (clip, kralen) waar een kind zich in kan verslikken, of verstrikt raken. Het is daarom belangrijk om speenkoorden met een lengte van maximaal 10 centimeter te gebruiken en deze regelmatig te controleren.
In een test van de Belgische consumentenorganisatie Test Aankoop werd in het schildje van één fopspeen een hoge concentratie Bisfenol A (BPA) aangetroffen, een stof met hormoonverstorende eigenschappen. Dit benadrukt het belang van het kiezen van BPA-vrije spenen.
Adviezen voor Fopspeengebruik
Er zijn diverse adviezen om het fopspeengebruik zo verantwoord mogelijk te laten verlopen:
- Timing: Gebruik de fopspeen consequent, bij voorkeur alleen tijdens slaapjes en in bed. Bij borstvoeding is het aan te raden te wachten met het aanbieden van een fopspeen totdat de borstvoeding goed op gang is gekomen, meestal rond de drie tot vier weken. Bij flesvoeding is wachten niet strikt noodzakelijk.
- Hygiëne: Steriliseer de fopspeen voor het eerste gebruik 15 minuten in kokend water. Kook gebruikte spenen regelmatig uit, maar vermijd afwasmiddel. Een alternatieve methode is het schoonmaken met de eigen mond, wat mogelijk het risico op allergieën vermindert, mits er geen sprake is van een virale infectie.
- Veiligheid: Kies een fopspeen zonder kleine afneembare onderdelen, met een voldoende groot schildje en ventilatiegaten. Controleer de speen regelmatig op barstjes of scheurtjes en gooi beschadigde spenen weg. Gebruik geen speen met een koord of lint langer dan 10 centimeter en controleer speenkoorden regelmatig op gebreken. Vermijd combinaties van speen en knuffel (zoals Wubbanub) en het vastbinden van de speen aan de baby of het wiegje.
- Afbouwen: Het is belangrijk om tijdig af te bouwen, idealiter voordat het kind 12 maanden oud is, om problemen met de gebitsontwikkeling en spraak te voorkomen. Vanaf 9 maanden kan de zuigbehoefte afnemen, wat een goed moment is om het gebruik te verminderen. Na een jaar kan het stoppen in één keer effectiever zijn.
- Alternatieven: Overweeg alternatieven voor fopspenen, zoals frequent aanleggen, veel huidcontact, aandacht, dragen in een doek, of zachte knuffels. Bij flesvoeding kunnen cupjes, finger-feeders, bekertjes of lepeltjes worden gebruikt.
- Voorlichting: Informeer ouders over het missen van voedingssignalen en de afwijkende zuigtechniek bij speengebruik. Bespreek andere manieren van troosten en het borstvoedingsverloop bij frequent fopspeengebruik.
Een fopspeen kan een nuttig hulpmiddel zijn om de zuigbehoefte van een baby te bevredigen en kan kalmerend werken. Echter, een verstandig en bewust gebruik, waarbij de potentiële nadelen worden afgewogen tegen de voordelen, is cruciaal voor de gezondheid en ontwikkeling van het kind.