Na de bevalling ondergaat het lichaam van de vrouw diverse processen om te herstellen. Een van de belangrijke aspecten die aandacht vereisen, is het bloedverlies en het herstel hiervan. Na de geboorte van de placenta blijft er een wond in de baarmoeder achter, wat leidt tot bloedverlies. Dit bloedverlies is normaal en kan tot ongeveer zes weken na de bevalling aanhouden. De hoeveelheid bloedverlies varieert per vrouw. Na een keizersnede kan het bloedverlies iets meer zijn dan na een vaginale bevalling.
Om het lichaam voor te bereiden op dit bloedverlies, produceert het tijdens de zwangerschap al extra bloed. Desondanks kan er na de bevalling sprake zijn van aanzienlijk bloedverlies. Dit kan het geval zijn bij vrouwen die eerder aan de baarmoeder zijn geopereerd, bijvoorbeeld na een curettage of een operatie voor een vastzittende moederkoek. Ook een keizersnede verhoogt de kans op hevig bloedverlies, aangezien er een wond ontstaat waar de gynaecoloog de baarmoeder heeft geopend.
Er is een grotere kans dat de baarmoeder na de bevalling niet goed samentrekt, wat kan bijdragen aan excessief bloedverlies. Dit geldt ook voor vrouwen die lijden aan een bloedziekte waardoor hun bloed niet snel stolt.
Bloedonderzoek Tijdens en Na de Zwangerschap
Bloedonderzoek speelt een cruciale rol tijdens en na de zwangerschap om de gezondheid van zowel moeder als kind te waarborgen. Er zijn verschillende bloedonderzoeken die worden uitgevoerd:
Prenataal Bloedonderzoek
Het eerste bloedonderzoek vindt plaats bij het eerste bezoek aan de verloskundige of gynaecoloog, bij voorkeur voor de 9e week van de zwangerschap. Dit onderzoek is niet verplicht, maar wel van groot belang. Het bloed wordt onderzocht op drie infectieziekten: hepatitis B, syfilis en hiv. Daarnaast wordt de bloedgroep bepaald (ABO, Rhesus c en Rhesus D) en wordt er gekeken naar eventuele antistoffen tegen bloedgroepen.
Belang van Prenatale Bloedonderzoeken
- Infectieziekten: De detectie van infectieziekten zoals syfilis, hepatitis B en hiv is essentieel. Indien een van deze ziekten wordt vastgesteld, kan er tijdig een behandeling worden gestart, wat cruciaal is om overdracht naar de baby te voorkomen of te minimaliseren. Bij syfilis wordt bijvoorbeeld antibiotica voorgeschreven. Bij hepatitis B krijgt de baby direct na de geboorte een prik met antistoffen en een vaccinatie. Bij hiv-infectie worden virusremmers ingezet om overdracht naar de baby te voorkomen.
- Bloedgroep en Rhesusfactor: Het bepalen van de bloedgroep en Rhesusfactor is belangrijk voor het geval er tijdens de bevalling sprake is van veel bloedverlies en een bloedtransfusie nodig is. Specifiek voor Rhesus D-negatieve vrouwen is het van belang om te weten of er antistoffen tegen Rhesus D zijn gevormd. Indien de baby Rhesus D-positief is, krijgt de moeder in week 30 van de zwangerschap een anti-D prik om de kans op antistofvorming te verkleinen. Dit geldt ook voor Rhesus c-negatieve vrouwen, waarbij extra controles plaatsvinden.
- Andere Antistoffen: Soms worden er antistoffen tegen andere bloedgroepen gevonden. Deze kunnen potentieel schadelijk zijn voor de baby, omdat ze de rode bloedcellen van de baby kunnen afbreken en bloedarmoede kunnen veroorzaken.
- Hemoglobine (Hb): Het gehalte aan hemoglobine in het bloed wordt gemeten om bloedarmoede (anemie) op te sporen. Een te laag Hb-gehalte kan bloedarmoede betekenen.
Indien er afwijkende resultaten worden gevonden, is er meestal een behandeling mogelijk. Soms moet deze behandeling al vroeg in de zwangerschap starten.
Bloedonderzoek Na de Bevalling (Nacontrole)
Na de bevalling vindt er een nacontrole plaats bij de verloskundige of gynaecoloog. Tijdens deze afspraak wordt er gekeken naar het lichamelijk herstel en het welzijn van de kersverse moeder.
Aspecten van Lichamelijk Herstel
- Bloedverlies: Het resterende bloedverlies wordt geëvalueerd. Als er veel bloedverlies was tijdens de bevalling of als er sprake was van bloedarmoede tijdens de zwangerschap, wordt het Hb- en ijzergehalte opnieuw gecontroleerd.
- Baarmoeder: De grootte van de baarmoeder wordt gecontroleerd. Na de bevalling krimpt de baarmoeder geleidelijk weer naar normaal formaat, wat doorgaans zes tot acht weken duurt.
- Hechtingen en Littekens: Indien er hechtingen zijn geplaatst na een scheurtje, knip of keizersnede, worden de littekens gecontroleerd op tekenen van ontsteking.
- Bloeddruk: De bloeddruk wordt gemeten om te controleren of deze weer normaal is, vooral als er sprake was van zwangerschapshypertensie.
- Urineverlies: Eventueel urineverlies wordt besproken, wat kan duiden op nog niet volledig herstelde bekkenbodemspieren.
- IJzergehalte: Bij significant bloedverlies of bloedarmoede tijdens de zwangerschap wordt het ijzergehalte gecontroleerd. Indien dit laag is, kan er sprake zijn van (aanhoudende) bloedarmoede.
De nacontrole biedt ook ruimte voor het bespreken van het emotioneel welzijn, de aanpassing aan het moederschap en eventuele vragen over de zorg en voeding van de baby. Informatie over anticonceptie wordt eveneens verstrekt, met het advies om niet binnen een jaar na de bevalling opnieuw zwanger te worden om het lichaam de kans te geven te herstellen.
Anemie en IJzersuppletie
Een te laag Hb-gehalte duidt op bloedarmoede (anemie). Dit kan behandeld worden met ijzertabletten. Het is ook belangrijk om gezond te eten om de ijzerreserves aan te vullen. De frequentie van ijzersuppletie bij ijzergebreksanemie tijdens de zwangerschap is aangepast naar 2-7 keer per week 1 tablet (200 mg). Na normalisatie van het Hb-gehalte wordt geadviseerd de ijzersuppletie nog zes weken te continueren om de ijzerreserves aan te vullen.
Intermitterende ijzersuppletie (2-7 keer per week) is even effectief als dagelijkse suppletie in termen van Hb-gehalte en heeft minder bijwerkingen, zoals obstipatie, diarree en misselijkheid. De voorkeur gaat op basis van ervaring, kosten en bijwerkingen uit naar ferrofumaraat (tablet). 1 tablet ferrofumaraat van 200 mg bevat 65 mg elementair ijzer.
Het bepalen van ferritine, een indicator van ijzervoorraad, kan in het eerste trimester al inzicht geven in de kans op het ontwikkelen van klinisch relevante ijzergebreksanemie in het derde trimester. Echter, het routinematig prikken van ferritine bij alle zwangeren zou een grote kostenpost zijn. Bij 30 weken zwangerschap wordt het Hb standaard (nog een keer) bepaald, wat vroeg genoeg is om eventuele anemie te behandelen vóór de bevalling.
De kosten van ijzersuppletie zijn laag, zeker in vergelijking met de potentiële gezondheidsrisico's van onbehandelde anemie.
Gezondheid en Leefregels Tijdens de Zwangerschap
Gezondheidsvaardigheden en taalbegrip, evenals de sociaal-economische positie, zijn van invloed op verschillen in perinatale morbiditeit en mortaliteit. Het actieprogramma Kansrijke start richt zich op zorg en ondersteuning van kwetsbare gezinnen. Vanaf 1 juli 2022 is elke gemeente verplicht om zwangeren en/of hun gezinnen in een kwetsbare situatie een Prenataal Huisbezoek door de jeugdgezondheidszorg (JGZ) aan te bieden.
De huisarts verwijst de zwangere, na een korte anamnese en beperkte voorlichting, naar een verloskundige of, op indicatie, een gynaecoloog. De geboortezorg is regionaal georganiseerd in Verloskundige Samenwerkingsverbanden (VSV’s).
Belangrijke Leefregels
- Stop met het gebruik van alcohol en drugs.
- Stop met roken (ook meeroken door huisgenoten of partner).
- Zorg voor voldoende lichamelijke beweging (minimaal 30 minuten per dag).
- Raad het gebruik van zelfmedicatie af en adviseer om voor het starten of stoppen van medicijnen eerst contact op te nemen met de huisarts of apotheek.
- Paracetamol kan veilig gebruikt worden bij pijn en koorts, mits in de laagst effectieve dosering.
- Adviseer 1 dd 0,4-0,5 mg foliumzuur tot en met 10 weken amenorroeduur en 10 microg vitamine D per dag.
- Bespreek het belang van goede handhygiëne ter preventie van cytomegalovirus.
- Adviseer extra aandacht voor mondhygiëne ter preventie van tandvleesontsteking.
- Gebruik handschoenen bij tuinieren of het verschonen van de kattenbak ter preventie van toxoplasmose.
Voedingsadviezen
- Verwijs voor actuele voedingsadviezen naar Voedingscentrum.nl en de app ZwangerHap.
- Gebruik geen gepasteuriseerde melkproducten ter preventie van listeriose.
- Vermijd producten die langdurig gekoeld bewaard en zonder verhitting worden gegeten, zoals rauwe en gerookte vis, voorverpakte salades en softijs (preventie listeriose).
- Was groenten goed en eet geen rauw vlees.
Prenatale Screening en Begeleiding
De verloskundig zorgverlener bespreekt de mogelijkheid van prenatale screening, zoals de Niet Invasieve Prenatale Test (NIPT) en Structureel Echoscopisch Onderzoek (SEO) (bij 13 en 20 weken), met de zwangere. Adviseer de vrouw zo snel mogelijk een afspraak te maken bij de verloskundige of verwijs naar de gynaecoloog bij comorbiditeit.
Bij de intake van de zwangere worden relevante zaken uit de voorgeschiedenis, inclusief medicijngebruik en sociaal-economische positie, overgedragen aan de verloskundig zorgverlener. Bij vrouwen met een verhoogd risico op pre-existente diabetes mellitus wordt overwogen om de (niet-)nuchtere glucose te bepalen.
De geboortezorg is binnen een regio georganiseerd in Verloskundige Samenwerkingsverbanden (VSV’s). Er wordt onderscheid gemaakt tussen de kraambedperiode (0-10 dagen post partum) en de kraamperiode (1-6 weken post partum).
Bij vrouwen met bovenbuikpijn, hoofdpijn, visusklachten, oedeem en/of algehele malaise dient alertheid te zijn op pre-eclampsie en HELLP-syndroom.
Animatie ontwikkeling van baby in moeder
Postpartum Zorg en Herstel
Na de bevalling is het lichaam druk bezig met herstellen. Gezonde voeding en voldoende vochtinname zijn essentieel voor dit herstelproces. De nacontrole bij de verloskundige is een belangrijk moment om het fysieke en emotionele herstel te evalueren en vragen te beantwoorden.
Er wordt informatie verstrekt over anticonceptie, met het advies om een periode van minimaal een jaar na de bevalling te laten verstrijken alvorens opnieuw zwanger te worden. Dit geeft het lichaam de nodige tijd om te recupereren.
De nacontrole vindt plaats in het ziekenhuis of de verloskundigenpraktijk, afhankelijk van de wijze van bevalling en begeleiding. Sommige vrouwen kiezen voor een extra bezoek aan de verloskundigenpraktijk voor een vertrouwde afsluiting van de begeleidingsperiode.