Waterpokken is een zeer besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door het Varicella-zostervirus (VZV). Het virus is van mens op mens overdraagbaar en komt voornamelijk bij kinderen voor, hoewel volwassenen die de ziekte nog niet eerder hebben doorgemaakt ook besmet kunnen raken. Een tweede keer waterpokken krijgen is zeer zeldzaam, omdat na het doormaken van de ziekte het virus in het lichaam achterblijft zonder actief te zijn, en het immuunsysteem antistoffen aanmaakt.
Wat zijn waterpokken?
Waterpokken, ook wel bekend als varicella, is een virale kinderziekte. Het wordt veroorzaakt door het varicella zoster virus (VZV), een type herpesvirus. De ziekte kenmerkt zich door het plotseling ontstaan van rode vlekjes op romp, ledematen en hoofd, die zich snel ontwikkelen tot blaasjes met helder vocht. Na ongeveer een dag worden de blaasjes troebel en drogen ze in tot korstjes. Typisch voor waterpokken is dat er tegelijkertijd huidafwijkingen in verschillende stadia aanwezig zijn.
Het virus komt Nederland binnen via de luchtwegen en is erg besmettelijk. Het besmet ongeveer 90% van de mensen die nog geen waterpokken heeft gehad. De verspreiding vindt plaats via druppeltjes die uit de neus of mond van een besmet persoon in de lucht terechtkomen bij hoesten of niezen. Ook direct contact met het vocht uit de waterpokkenblaasjes kan tot besmetting leiden, evenals contact met besmette voorwerpen.
Symptomen van waterpokken
De symptomen van waterpokken ontstaan meestal binnen drie weken na besmetting. Vaak begint het met verkoudheidsklachten, gevolgd door koorts, hangerigheid en algehele malaise. Deze klachten kunnen al aanwezig zijn voordat de huiduitslag zichtbaar wordt. De kenmerkende symptomen zijn:
- Beginnende verkoudheidsklachten.
- Koorts, soms al voordat de huiduitslag verschijnt.
- Een algemeen gevoel van ziek zijn en hangerigheid.
- Het verschijnen van jeukende rode vlekjes over het hele lichaam.
- Deze vlekjes ontwikkelen zich tot blaasjes met helder vocht.
- De blaasjes kunnen ook in de mond voorkomen, wat pijnlijk kan zijn.
- Na enkele dagen drogen de blaasjes in tot korstjes.
De incubatietijd, de periode tussen besmetting en het optreden van de eerste symptomen, varieert van 10 tot 21 dagen, met een gemiddelde van iets boven de twee weken. Patiënten zijn besmettelijk vanaf ongeveer 48 uur (2 dagen) vóór het ontstaan van de huidafwijkingen tot het moment dat alle blaasjes zijn ingedroogd tot korstjes. Bij immuuncompetente personen duurt dit maximaal 7 dagen na het verschijnen van de blaasjes.
Oorzaken van waterpokken
Waterpokken wordt veroorzaakt door het varicella-zostervirus (VZV). Dit virus behoort tot de familie van de herpesvirussen. Het virus verspreidt zich via de luchtwegen (aerogeen) en via direct huidcontact. Bij zwangere vrouwen kan het virus via de placenta de foetus bereiken.
Na een doorgemaakte waterpokkeninfectie trekt het virus zich terug in de sensibele zenuwbanen en blijft daar latent aanwezig. Wanneer de cellulaire immuniteit afneemt, kan het virus weer actief worden en zich verspreiden langs de zenuwbanen, wat kan leiden tot gordelroos (herpes zoster).
Wie loopt risico op complicaties?
Hoewel waterpokken bij gezonde kinderen meestal een mild en zelflimiterend beloop heeft, kunnen bepaalde risicogroepen een ernstigere vorm van de ziekte ontwikkelen en meer kans hebben op complicaties. Tot deze risicogroepen behoren:
- Pasgeborenen, vooral als de moeder kort voor of na de bevalling waterpokken krijgt.
- Ongeboren baby's, als de moeder tijdens de zwangerschap besmet raakt.
- Zwangere vrouwen, die een verhoogd risico lopen op ernstige complicaties zoals longontsteking.
- Mensen met een verminderde afweer (immuungecompromitteerden).
- Personen ouder dan 12 jaar die niet beschermd zijn tegen waterpokken.
Bij deze groepen kan waterpokken leiden tot ernstige complicaties zoals longontsteking (varicellapneumonie), leverontsteking, gewrichtsontsteking of hersenontsteking. Bij zwangere vrouwen die vóór de 20e zwangerschapsweek besmet raken, bestaat het risico op het congenitale varicellasyndroom (CVS) bij de foetus, wat kan leiden tot afwijkingen aan ledematen, ogen en het centrale zenuwstelsel. Als de moeder 7 dagen voor tot 2 dagen na de bevalling waterpokken krijgt, kan de pasgeboren baby Neonatale Varicella oplopen.
Diagnostiek en behandeling
De diagnose waterpokken wordt meestal gesteld op basis van de kenmerkende symptomen en een lichamelijk onderzoek. Bij gezonde kinderen is specifieke behandeling door een arts meestal niet nodig, aangezien de ziekte vanzelf geneest.
Behandeling van symptomen
Om de jeuk te verlichten, kunnen lokale middelen worden geadviseerd:
- Indifferente middelen zoals zinksulfaatvaselinecrème, carbomeerwatergel of zinkoxide/talksuspensie (lotio alba).
- Een verkoelende gel zoals levomentholgel (niet geschikt voor kinderen jonger dan 2 jaar).
Voor pijn wordt paracetamol aanbevolen. Het gebruik van NSAID's (zoals ibuprofen) wordt afgeraden vanwege een kleine kans op ernstige huidcomplicaties.
Het is cruciaal om niet aan de blaasjes te krabben. Krabben kan leiden tot ontstoken wondjes, infecties en littekens. Het kort houden van de nagels kan helpen om krabben te ontmoedigen.
Antivirale behandeling
Bij gezonde personen van 12 jaar en ouder met milde klachten kan orale antivirale behandeling met aciclovir of valaciclovir worden overwogen om de ziekteduur mogelijk te verkorten. Deze behandeling heeft de voorkeur indien gestart binnen 24 uur na het ontstaan van de klachten, maar kan nog overwogen worden zolang er nieuwe blaasjes ontstaan.
Voor risicogroepen en/of patiënten met ernstige ziekteverschijnselen of complicaties kan orale of intraveneuze antivirale behandeling worden overwogen. Bij immuungecompromitteerden met milde klachten kan orale antivirale behandeling worden overwogen. Bij twijfel over de mate van immunosuppressie of het te voeren beleid, wordt overleg met de tweede lijn (specialist) aangeraden.
Het bewijs voor de effectiviteit van antivirale middelen bij specifieke risicogroepen, zoals zwangere vrouwen en pasgeborenen, is beperkt. Desondanks kan antivirale behandeling worden overwogen vanwege het potentieel ernstige beloop bij deze patiënten.
Preventie bij risicogroepen
Bij risicogroepen die in contact zijn geweest met iemand met waterpokken, kunnen preventiemaatregelen wenselijk zijn. Dit kan bestaan uit:
- Varicella-zoster-immunoglobuline (VZIG): Dit antilichaam wordt toegediend om besmetting te voorkomen of af te zwakken. Het dient zo spoedig mogelijk, en uiterlijk 10 dagen na expositie, te worden toegediend.
- Antivirale middelen: Indien VZIG niet beschikbaar of gecontra-indiceerd is, kan antivirale behandeling worden overwogen om de ernst van een eventuele waterpokkeninfectie te reduceren.
- Vaccinatie: Het waterpokkenvaccin kan zowel pre- als post-expositieprofylactisch worden ingezet bij immuuncompetente, niet-zwangere personen. Het vaccin is in Nederland niet opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma, maar is op eigen kosten beschikbaar. Voor sommige medische risicogroepen wordt de vaccinatie vergoed.
Werkingsmechanismen van antivirale geneesmiddelen, animatie
Waterpokken en specifieke situaties
Waterpokken tijdens de zwangerschap
Zwangere vrouwen die nog nooit waterpokken hebben gehad, lopen een verhoogd risico op een ernstig beloop, met complicaties zoals longontsteking. Besmetting van de foetus kan leiden tot het congenitaal varicellasyndroom. Als de moeder kort voor of na de bevalling waterpokken krijgt, kan de pasgeboren baby ernstig ziek worden. In deze gevallen wordt VZIG toegediend aan moeder en/of kind, en kan antivirale behandeling met aciclovir worden overwogen.
Waterpokken bij pasgeborenen
Pasgeborenen die post partum waterpokken oplopen, bijvoorbeeld via een broertje of zusje, doorlopen meestal een minder ernstig ziektebeloop. Dit komt deels door antistoffen die van de moeder aanwezig zijn. Echter, bij besmetting rond de bevalling kan de baby ernstig ziek worden, en is immunoglobuline-injectie noodzakelijk.
Waterpokken op latere leeftijd
Hoewel waterpokken voornamelijk een kinderziekte is, kunnen volwassenen die de ziekte nog niet hebben doorgemaakt, deze alsnog krijgen. Bij volwassenen verloopt de ziekte vaak ernstiger dan bij kinderen en is er een grotere kans op complicaties. Ook kunnen personen die als kind een zeer milde vorm van waterpokken hebben gehad, of een verzwakt immuunsysteem hebben, opnieuw vatbaar zijn.
Reizen met waterpokken
Reizen met waterpokken is in de meeste gevallen niet aan te raden, zeker niet per vliegtuig. De besmettelijkheid van de ziekte en de mogelijke impact op medepassagiers maken dit onwenselijk. Het is raadzaam om medisch advies in te winnen bij twijfel.
Hygiëne en preventie
Hoewel waterpokken moeilijk volledig te voorkomen is vanwege de besmettelijkheid vóór de symptomen, kan goede hygiëne bijdragen aan de bescherming. Regelmatig handen wassen en hoesten/niezen in een papieren zakdoek zijn belangrijke maatregelen. Voor risicogroepen kan vaccinatie een effectieve preventieve maatregel zijn.
tags: #net #bevallen #nooit #waterpokken