Tinea capitis is de medische term voor een schimmelinfectie van de hoofdhuid, die met name bij kinderen voorkomt. Deze infectie wordt veroorzaakt door dermatofyten, huidschimmels die in staat zijn om te groeien op huid, haar en nagels. Hoewel de term "ringworm" soms wordt gebruikt, heeft dit niets te maken met wormen. De naam "ringworm" verwijst naar de cirkelvormige uitslag die de schimmel kan veroorzaken.
Oorzaken en Overdracht van Tinea Capitis
De schimmels die tinea capitis veroorzaken, behoren tot de geslachten Trichophyton en Microsporum. Deze schimmels kunnen afkomstig zijn van mens (antropofiele dermatofyten), dier (zoöfiele dermatofyten) of de bodem (geofiele dermatofyten).
De infectie kan zich op verschillende manieren manifesteren en wordt overgedragen via sporen. Deze sporen kunnen lang in het milieu overleven. Overdracht kan plaatsvinden door:
- Direct contact: Huid-op-huid of haar-op-haar contact met een besmet persoon of dier.
- Indirect contact: Via voorwerpen die besmet zijn met schimmelsporen, zoals gestoffeerde stoelen, kappersinstrumenten, toiletartikelen (kammen, borstels), kleding en hoofddeksels.
Tinea capitis is zeer besmettelijk en komt vaak voor in clusters binnen gezinnen en scholen. Kinderen tot aan de puberteit zijn het meest vatbaar, met een piekincidentie tussen de 4 en 7 jaar. Jongens zijn vatbaarder dan meisjes, mede door korter haar dat de hoofdhuid gemakkelijker bereikbaar maakt voor de schimmel.
Predisponerende factoren voor infectie zijn:
- Een toegenomen vochtigheidsgraad van de huid.
- Immuundeficiënties.
- Ondervoeding, wat kan leiden tot een ernstiger verlopende infectie.
In Nederland zijn de belangrijkste verwekkers van tinea capitis:
- Trichophyton violaceum
- Microsporum canis
- Microsporum audouinii
- Trichophyton tonsurans
- Trichophyton mentagrophytes
- Trichophyton verrucosum
- Trichophyton soudanense
Microsporum canis is wereldwijd een belangrijke verwekker en de belangrijkste in Europa. Trichophyton tonsurans is de meest voorkomende verwekker in Noord-Amerika en neemt ook in Europa toe. Trichophyton schoenleinii, dat favus (kletskop) veroorzaakt, is zeldzaam in Nederland en wordt voornamelijk nog in delen van Centraal-Afrika en Centraal-Azië aangetroffen.
Verschillende Vormen van Tinea Capitis
Tinea capitis kan zich op verschillende manieren uiten, variërend van milde schilfering tot ernstige ontstekingen. De infectie wordt geclassificeerd op basis van de locatie van de sporen ten opzichte van het haar:
Ectothrix Tinea Capitis
Bij ectothrix tinea capitis bevinden de sporen zich in het haarzakje en aan de buitenkant van het haar. Dit leidt na enkele weken tot destructie van het haarzakje en dus tot haaruitval (alopecia). De haren worden broos en breken af. Microsporum canis is een typische verwekker hiervan.
Endothrix Tinea Capitis
Bij endothrix tinea capitis bevinden de sporen zich in de haarschacht. Destructie van het haarzakje treedt hierbij niet op. Dit type wordt ook wel 'black dot tinea capitis' genoemd, omdat de haren vlak boven de hoofdhuid afbreken, wat bij een donkere haarkleur een plek met zwarte puntjes op de huid achterlaat. Trichophyton tonsurans en Trichophyton violaceum zijn veelvoorkomende verwekkers.
Inflammatoire en Niet-inflammatoire Vormen
Infecties met een zoöfiele schimmel hebben vaak een sterk inflammatoir karakter. De infecties kunnen zich uiten als:
- Niet-inflammatoire vormen: Dit kan zich manifesteren als discrete schilfering van de hoofdhuid, lijkend op roos, of als de 'black dot tinea capitis'.
- Inflammatoire vormen:
- Kerion celsi: Een heftige ontstekingsreactie die begint als een rode vlek en later overgaat in een zwelling met puskoppen. Verwekkers zijn onder andere T. mentagrophytes.
- Favus (Kletskop): Een zeldzame, diepe mycose veroorzaakt door Trichophyton schoenleinii. Kenmerkend zijn dikke, schotelvormige gele schilfers (1-2 cm doorsnee) met in het midden blijvende haaruitval. Er is een typische "muizelucht" (muskusgeur).
Onbehandelde kerion en favus kunnen leiden tot littekenvorming en blijvende kaalheid, met mogelijke psychische en psychosociale gevolgen.
Symptomen van Hoofdschimmel
De symptomen van tinea capitis kunnen variëren, maar omvatten vaak:
- Jeuk op de hoofdhuid.
- Droge schilfering, soms lijkend op roos.
- Kale plekken (alopecia), variërend van kleine, afgebroken haren tot grotere, ronde gebieden waar het haar is uitgevallen.
- Roodheid van de hoofdhuid.
- In ernstige gevallen, vooral bij kerion, kunnen er puskoppen, zwellingen en pijn optreden.
- Soms kan er een zwelling van de lymfeklieren in de nek optreden.
Het is belangrijk om tinea capitis te onderscheiden van andere hoofdhuidproblemen zoals roos, eczeem of psoriasis. Roos wordt veroorzaakt door de gist Malassezia globosa en tast de bovenste huidlaag aan, terwijl tinea capitis een infectie is van de dermatofytenfamilie die dieper kan doordringen.
Diagnose van Tinea Capitis
Vaak kan de diagnose van tinea capitis op het blote oog worden vermoed vanwege de kenmerkende afwijkingen. Echter, aanvullend onderzoek is essentieel voor een definitieve diagnose en om de specifieke schimmelsoort te identificeren:
Direct Onderzoek
- Woods-lamp onderzoek: Een speciale UV-lamp (blacklight) kan worden gebruikt in een donkere ruimte. Bepaalde schimmels, zoals M. canis en M. audouinii, fluoresceren geelgroen onder dit licht. Echter, een negatieve uitslag sluit een schimmelinfectie niet uit, aangezien niet alle dermatofyten fluoresceren (bijvoorbeeld T. tonsurans).
- Microscopisch onderzoek: Haren en huidschilfers worden afgenomen door een arts en direct onder de microscoop bekeken, vaak na een eenvoudige bewerking met kaliumhydroxide (KOH). Dit kan schimmeldraden (hyfen) aantonen.
Laboratoriumonderzoek
- Kweek: Haren en huidschilfers worden ingezet voor kweek op speciale schimmelagar. De uitslag is meestal na 2 tot 3 weken bekend. Dit is cruciaal om de specifieke schimmelsoort te identificeren, wat belangrijk is voor de keuze van de behandeling en dosering van antischimmelmiddelen.
- PCR-technieken: Moleculaire technieken kunnen worden gebruikt om specifieke verwekkers snel aan te tonen.
Voor het laboratoriumonderzoek is het belangrijk dat het materiaal (huidschilfers en haren, bij voorkeur met wortels) correct wordt afgenomen door een arts.
Ringworm (Tinea Corporis) | Causes, Risk Factors, Signs & Symptoms, Diagnosis and Treatment
Behandeling van Tinea Capitis
De behandeling van tinea capitis vereist geduld en consistentie, en bestaat meestal uit een combinatie van systemische en lokale therapie.
Systemische Behandeling
Omdat de schimmel diep in de huid en haarzakjes kan zitten, zijn crèmes en shampoos vaak onvoldoende. De behandeling bestaat vrijwel altijd uit een orale kuur met antischimmelmiddelen, die gedurende 6 tot 12 weken wordt ingenomen. Veelgebruikte middelen zijn:
- Terbinafine (bijv. Lamisil)
- Itraconazol (bijv. Trisporal)
- Fluconazol (bijv. Diflucan)
- Griseofulvine
Het is essentieel om de volledige kuur af te maken, ook al zijn de symptomen verdwenen. Bijwerkingen van deze medicijnen kunnen misselijkheid, braken, diarree of leverproblemen zijn. Regelmatige controle bij de arts is noodzakelijk.
Lokale Behandeling
Ter ondersteuning van de orale behandeling en om verspreiding van schimmelsporen tegen te gaan, wordt vaak een antischimmel shampoo voorgeschreven, zoals:
- Ketoconazol (bijv. Nizoral hoofdgel)
- Seleniumsulfide (bijv. Selsun shampoo)
- Betadine shampoo
Deze shampoos moeten regelmatig worden gebruikt, bijvoorbeeld 2 tot 3 keer per week. Lokale antischimmel crèmes worden doorgaans niet als voldoende beschouwd voor de behandeling van tinea capitis.
Hygiënische Maatregelen
Om verdere verspreiding te voorkomen, zijn hygiënische maatregelen van groot belang:
- Kammen en borstels grondig reinigen en desinfecteren (bijvoorbeeld met 70% alcohol of door ze tien minuten in een chlooroplossing te leggen).
- Kleding, beddengoed en handdoeken regelmatig wassen op hoge temperaturen.
- Oppervlakken die in contact zijn geweest met de hoofdhuid (zoals autostoelen, banken) goed stofzuigen.
- Persoonlijke hygiëne: Handen wassen na contact met het geïnfecteerde gebied.
- Voorkomen van delen van persoonlijke items zoals mutsen, petten of hoofddeksels.
Indien een huisdier de bron van infectie is, moet ook het dier door de dierenarts behandeld worden.
Prognose en Preventie
Met een adequate behandeling geneest tinea capitis meestal volledig. Het terugkeren van haar op de kale plekken kan enkele weken tot maanden duren. In zeldzame gevallen, met name bij onbehandelde of ernstige inflammatoire vormen zoals favus en kerion, kan er permanente haaruitval en littekenvorming optreden.
Er bestaat geen levenslange immuniteit na een infectie met tinea capitis; herinfectie is mogelijk. Preventie richt zich voornamelijk op het minimaliseren van de verspreiding door goede hygiëne en snelle diagnose en behandeling van geïnfecteerde personen en dieren.