Het vervoer van hoogzwangere koeien, met name in het derde trimester van de dracht, is een onderwerp dat regelmatig de aandacht trekt vanwege de ernstige welzijnsproblemen die het met zich meebrengt. Ondanks wettelijke verboden en interventiebeleid van toezichthouders zoals de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), blijft dit probleem zich voordoen. Dit leidt tot kritiek van dierenwelzijnsorganisaties en Kamervragen, waarbij de nadruk ligt op de naleving van bestaande regelgeving en de effectiviteit van handhaving.
Wettelijk Kader en Interventiebeleid
De Europese Transportverordening verbiedt het vervoer van dieren in de laatste weken van hun zwangerschap. Deze regel is ingesteld omdat transport vlak voor en na de bevalling erg zwaar is voor de dieren. De NVWA beschouwt het vervoeren van deze ‘hoogdrachtige’ dieren als een zware overtreding, die volgens hun eigen interventiebeleid bestraft zou moeten worden met een bestuurlijke boete. Het welzijn van de dieren kan hierbij ernstig worden geschaad.
In veel gevallen vindt dit transport plaats naar het slachthuis. Wanneer een hoogzwangere koe wordt geslacht, stikt haar kalf in de baarmoeder, wat resulteert in aanvullend dierenleed.
Handhaving en Afwijkingen door de NVWA
Uit inspectieresultaten van de NVWA blijkt dat in 2023 bij 50 van de 79 inspecties op hoogdrachtige dieren, deze dieren werden aangetroffen. Opmerkelijk is dat de toezichthouder in deze gevallen niet altijd overging tot boetes. In plaats daarvan werden 16 mondelinge mededelingen en officiële waarschuwingen uitgedeeld, wat afwijkt van het geldende interventiebeleid. De NVWA verklaarde zich bij deze inspecties te hebben afgewend van de voorgeschreven handhaving op basis van de “ernst van de situatie”.
Dit staat in contrast met 2022, toen de NVWA besloot dit dierenleed zwaarder te bestraffen. Het vervoer van hoogzwangere dieren zou toen worden aangemerkt als dierenmishandeling onder de Wet dieren en afgedaan worden onder het strafrecht, wat de NVWA meer mogelijkheden tot optreden gaf.
Kritiek van Dierenwelzijnsorganisaties en Politieke Reacties
Dierenwelzijnsorganisaties zoals Wakker Dier uiten hun verbazing en ongenoegen over de handelwijze van de NVWA. Leonie Vestering van Wakker Dier stelt dat het vervoeren van hoogzwangere koeien verboden is met goede redenen, en vraagt zich af waarom de overheid hier niet strenger tegen optreedt. In een brandbrief aan de toenmalige minister Wiersma werd om opheldering gevraagd.
De Partij voor de Dieren (PvdD) noemt het nieuws “gruwelijk” en fractievoorzitter Ouwehand benadrukt het leed van het kalf dat in de baarmoeder sterft. Staatssecretaris Erkens van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur heeft aangegeven geschrokken te zijn van de bevindingen.
Recente Cijfers en Verdere Ontwikkelingen
Tussen januari 2025 en het moment van publicatie trof de NVWA 227 keer een hoogzwangere melkkoe aan. Ter illustratie: vorig jaar werden ruim 465.000 koeien geslacht, volgens voorlopige cijfers van het CBS.
Vervolgonderzoek is nodig om definitief vast te stellen of de koeien daadwerkelijk in het laatste deel van hun dracht zaten. De Europese wetgeving verbiedt het vervoer van dieren in de laatste maand van de zwangerschap. Veehouders in Nederland riskeren bij overtreding een boete van 1500 euro.
Oorzaken en Voorgestelde Oplossingen
De precieze redenen waarom veehouders in de fout gaan, zijn nog onduidelijk en worden door de NVWA onderzocht. Een woordvoerder van de NVWA benadrukt dat veehouders zelf de sleutel in handen hebben om dit te voorkomen, bijvoorbeeld door te letten op uiterlijke kenmerken van een koe en inseminatiedata. Veehouders zijn echter niet verplicht om deze data bij te houden.
Wakker Dier pleit voor strengere handhaving door de toezichthouder en zwaardere straffen bij overtredingen, omdat een boete van 1500 euro volgens de actiegroep onvoldoende afschrikt. De organisatie wil dat het vervoer en de slacht van dieren in het laatste trimester van de zwangerschap volledig worden verboden.
Om het risico op letsel of onnodig lijden te voorkomen, roept de NVWA de sector op alleen dieren te vervoeren die het aankunnen. De NVWA onderzoekt de beweegredenen van veehouders om, ondanks een verbod, toch hoogdrachtige runderen te vervoeren. De uitkomsten van dit onderzoek moeten de handhavingsaanpak beter afstemmen op de praktijk en het gesprek met de sector aangaan.
Juridische en Handhavingskwesties
De in 2022 aangekondigde aanpak van strafrechtelijke vervolging bleek niet uitvoerbaar en weinig effectief. De NVWA stapte over op handhaving via het bestuursrecht. De verwerking van rapporten van bevindingen die sinds 2022 zijn opgesteld voor het vervoeren van vermoedelijk hoogdrachtige runderen, heeft meer tijd in beslag genomen dan voorzien. De NVWA behandelt deze reeds opgestelde rapporten momenteel met voorrang, zodat eerder begane overtredingen alsnog een passende sanctie krijgen.
In Nederland wordt er al meer dan 10 jaar gesproken over een verbod om drachtige koeien vanaf zes maanden naar het slachthuis te vervoeren. Dit specifieke aspect van het systeem van melkkoeien en hun kalfjes aanpakken, zonder de zuivelindustrie zelf aan te pakken, wordt door sommigen als zinloos beschouwd.
Op 5 januari 2024 ontving een Nederlandse veeboer een boete van 3.000 euro na een handhavingsverzoek van Animal Rights, omdat deze een koe liet vervoeren die de week ervoor gekalfd had. De koe stierf voordat ze uit haar lijden kon worden verlost.
Eisen voor Dierenwelzijn en Diergezondheid bij Transport
Bij het vervoer van dieren gelden wettelijke eisen voor dierenwelzijn en diergezondheid, waarop de NVWA toezicht houdt. Binnen de Europese Unie (EU) moeten bijna alle vervoerders van dieren zich aan de Transportverordening houden, die regels bevat voor dierenwelzijn tijdens transport. Deze regels kunnen variëren per diersoort en reisafstand.
Daarnaast is er een risico op verspreiding van dierziekten bij het verplaatsen van dieren. Hiervoor moet in veel gevallen een diergezondheidscertificaat worden aangevraagd, met name bij grensoverschrijdend transport. Hygiëne van transportmiddelen is eveneens van groot belang om verspreiding van dierziekten te voorkomen.
De NVWA voert controles uit door middel van steekproeven, tijdens het transport en op de plaats van vertrek, overladen en aankomst. Jaarlijks worden inspectieresultaten op het gebied van diertransport gepubliceerd.