In Nederland is het advies om alle baby’s kort na de geboorte vitamine K te geven. De verloskundige kan dit met druppels in de mond toedienen, mits er toestemming voor is. Wanneer ouders borstvoeding geven, wordt geadviseerd om vanaf dag acht tot dertien weken na de geboorte zelf dagelijks 150 microgram vitamine K-druppels aan de baby te geven. Bij flesvoeding is dit niet nodig, aangezien hier al vitamine K aan is toegevoegd. Daarnaast wordt aanbevolen om alle baby's vanaf dag acht dagelijks 10 microgram vitamine D-druppels te geven, ongeacht de soort voeding.
Vitamines zijn essentiële stoffen die het lichaam nodig heeft om optimaal te functioneren. Aangezien het lichaam de meeste vitamines niet of slechts in kleine hoeveelheden zelf aanmaakt, is het advies om baby's extra vitamine K en D te geven. Dit komt doordat hun lichaam nog volop in ontwikkeling is en mogelijk minder efficiënt in staat is om vitamines uit voeding te halen of zelf aan te maken, in vergelijking met volwassenen.
Vitamine K: Belangrijk voor bloedstolling
Vitamine K is cruciaal voor zuigelingen, omdat een tekort kan leiden tot ernstige (hersen)bloedingen. Om dit risico te minimaliseren, krijgen pasgeborenen direct na de geboorte een dosis vitamine K toegediend. Vitamine K zorgt voor een goede bloedstolling. Een tekort aan vitamine K kan leiden tot een vertraagde bloedstolling, wat het risico op ernstige bloedingen verhoogt.
Baby's kunnen bij de geboorte al een tekort aan vitamine K hebben. Dit komt doordat vitamine K tijdens de zwangerschap nauwelijks via de placenta kan worden doorgegeven, waardoor de ongeboren baby slechts beperkt vitamine K ontvangt en geen eigen voorraad kan aanleggen. Bovendien beschikken baby's de eerste drie maanden nog niet over voldoende darmbacteriën, die een belangrijke rol spelen bij de aanmaak van vitamine K.
De K in vitamine K verwijst naar het Deense woord 'Koagulation', wat 'stolling' betekent. Een bloeding die ontstaat als gevolg van een vitamine K-tekort wordt een vitamine K-deficiënte bloeding genoemd. Hoewel het niet exact bekend is hoe vaak een vitamine K-deficiëntie bij kinderen voorkomt, werd vóór 1990 geschat dat het voorkwam bij één op de 5000 tot 10.000 pasgeborenen. Vitamine K is essentieel voor het activeren van de stollingsfactoren II, VII, IX en X. Bij een tekort zijn deze factoren inactief.
Vitamine K-toediening in Nederland: Historie en Huidige Praktijk
De manier waarop pasgeborenen vitamine K ontvangen, verschilt per land. In Nederland kregen alle pasgeborenen direct na de geboorte vitamine K in druppelvorm. Zuigelingen die borstvoeding krijgen, lopen een groter risico op een tekort, daarom ontvangen zij in de eerste maanden extra druppels. Zuigelingen die flesvoeding krijgen, lopen minder risico omdat er extra vitamine K aan flesvoeding is toegevoegd.
In 2011 bleek dat in Nederland jaarlijks nog steeds 5 tot 6 pasgeborenen die borstvoeding kregen, bloedingen ontwikkelden door een vitamine K-tekort. Dit aantal was relatief hoog in vergelijking met andere landen. Vooral zuigelingen met galwegproblemen hadden een verhoogd risico, aangezien zij vitamine K minder goed opnemen. Om deze groep beter te beschermen, werd in 2011 de dagelijkse vitamine K-dosis voor de eerste drie maanden verhoogd van 25 naar 150 microgram.
In 2016 suggereerde onderzoek uit Denemarken dat een intramusculaire injectie betere bescherming biedt tegen een vitamine K-tekort dan orale druppels. De Gezondheidsraad adviseerde in 2017 om alle zuigelingen die borstvoeding kregen eenmalig een vitamine K-injectie te geven. In 2021 besloot de Tweede Kamer dit beleid in te voeren ter verbetering van de bescherming tegen bloedingen.
Recentelijk is echter gebleken dat de intramusculaire injectie in de praktijk moeilijk uitvoerbaar is. De Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (KNOV) gaf begin 2024 aan de spierprik niet langer te steunen, wat een belangrijke rol speelt in de uitvoering van het beleid. Hierop heeft de staatssecretaris van Volksgezondheid de Gezondheidsraad gevraagd om de optimale toedieningsmethode opnieuw te evalueren.
Er bestaan verschillende oorzaken voor het ontstaan van een vitamine K-deficiëntie. Vitamine K is een vetoplosbare vitamine die het lichaam via voeding binnenkrijgt. Vitamine K1 (phylloquinon) zit in voeding, terwijl vitamine K2 (menaquinon) door darmbacteriën wordt aangemaakt. De darmbacteriën van pasgeborenen, voornamelijk lactobacteriën, zijn nog onvoldoende in staat vitamine K2 aan te maken. Met de leeftijd neemt de diversiteit aan darmbacteriën toe, waaronder Escherichia Coli, die wel in staat is vitamine K2 te produceren.
Vitamine K kan moeilijk via de placenta van moeder op kind worden overgedragen. Hierdoor heeft een pasgeborene direct na de geboorte slechts een beperkte voorraad. Borstvoeding bevat weinig vitamine K, wat het risico op een tekort bij borstgevoede baby's vergroot, tenzij zij extra vitamine K-druppels ontvangen. Ook onvoldoende voedinginname door misselijkheid, spugen of voedingsproblemen kan bij pasgeborenen leiden tot een vitamine K-tekort. Bij oudere kinderen kan een eenzijdig voedingspatroon, zoals het eten van veel fastfood, eveneens een tekort veroorzaken.
De opname van vetoplosbare vitamines, waaronder vitamine K, uit de darmen vereist galzouten en lipase. Dit proces kan verstoord raken bij aandoeningen zoals cystische fibrose, Shwachman Diamond syndroom, of neonatale cholestase, die kunnen leiden tot vettige diarree en verminderde opname van vitamine K. Leveraandoeningen kunnen de aanmaak van actieve stollingsfactoren, waarvoor vitamine K nodig is, belemmeren. Zeldzame erfelijke aandoeningen kunnen de werking van vitamine K direct beïnvloeden.
De symptomen van een vitamine K-tekort kunnen variëren. Mogelijke tekenen zijn bloedverlies uit de darmen, bloedingen in weefsels, hersenbloedingen bij pasgeborenen, longbloedingen (wat leidt tot snelle ademhaling), bloedingen in de buik, en langdurig bloeden na prikken. Een aanhoudend gele kleur bij pasgeborenen kan wijzen op lever- of galafvoerproblemen, wat een oorzaak kan zijn van een vitamine K-tekort. Een bloedende navelstomp of neusbloedingen bij een pasgeborene kunnen eveneens duiden op een vitamine K-deficiëntie. Andere stollingsstoornissen, zoals hemofilie of diffuse intravasale stolling, kunnen eveneens bloedingen veroorzaken.
Bloedonderzoek kan helpen bij het opsporen van een vitamine K-deficiëntie. Een sterk verhoogde PT-waarde, en in ernstige gevallen ook een verhoogde APTT-waarde, kunnen wijzen op een tekort. Het is belangrijk te weten dat PT- en APTT-waarden bij pasgeborenen in de eerste drie maanden normaal gesproken licht verhoogd zijn. Een verlaagde waarde van factor VII, terwijl factor V normaal is, kan eveneens een indicator zijn. De waarden van factoren II, VII, IX en X zijn bij pasgeborenen altijd 40-70% lager dan bij volwassenen vanwege de onrijpheid van de lever.
In Nederland krijgen alle kinderen na de geboorte 1 mg vitamine K in druppelvorm toegediend. Sinds 2010 wordt geadviseerd om kinderen die borstvoeding krijgen vanaf de 8e levensdag tot de leeftijd van 3 maanden dagelijks 150 microgram vitamine K te geven. Kinderen die kunstvoeding krijgen, hebben geen extra vitamine K nodig. In 2017 adviseerde de Gezondheidsraad om pasgeboren baby's die borstvoeding krijgen 1 mg vitamine K via een intramusculaire injectie toe te dienen, waarna dagelijkse suppletie niet meer nodig is. Dit wordt voorlopig alleen toegepast bij pasgeborenen met een verhoogd risico. Als alternatief voor de injectie kunnen ouders kiezen voor 2 mg vitamine K in druppelvorm op drie momenten: direct na de geboorte, tussen dag 4 en 6, en tussen 4 en 6 weken na de geboorte. Het risico op het vergeten van deze toedieningen is echter groter dan bij de dagelijkse druppels tot 3 maanden.
Wanneer moeders tijdens de zwangerschap medicijnen gebruiken die de hoeveelheid vitamine K in hun bloed kunnen verlagen (zoals antibiotica, anti-epileptica, medicijnen tegen tuberculose of antistollingsmiddelen), kan de moeder tijdens de laatste weken van de zwangerschap dagelijks extra vitamine K (10 mg) in tabletvorm innemen. In geval van een bloeding kan vitamine K intraveneus worden toegediend. Het effect treedt vaak pas na 30-120 minuten op, waardoor bij levensbedreigende bloedingen aanvullende, direct werkende behandelingen noodzakelijk zijn, zoals toediening van vers bloedplasma.
Snelle behandeling van een bloeding die is ontstaan door een vitamine K-tekort, kan voorkomen dat de bloeding verergert. Herstel van symptomen kan in de dagen en weken na de bloeding plaatsvinden. Ouders die zelf als kind een vitamine K-deficiëntie hebben gehad, kunnen kinderen krijgen. Meestal is er bij volwassenen geen sprake meer van een vitamine K-deficiëntie, omdat dit voornamelijk een probleem is bij pasgeborenen. Bij volwassen vrouwen met een aanhoudende vitamine K-deficiëntie is overleg met een hematoloog en gynaecoloog over een eventuele zwangerschap en benodigde maatregelen essentieel.
Vitamine D: Essentieel voor Botgezondheid
Naast vitamine K wordt aan alle baby's, ongeacht de voeding, vanaf dag acht dagelijks 10 microgram vitamine D-druppels aanbevolen. Vitamine D is essentieel voor de botgezondheid, omdat het bijdraagt aan de opname van calcium en fosfaat uit de darmen, wat nodig is voor de opbouw en het behoud van sterke botten en tanden.
Een tekort aan vitamine D kan bij baby's leiden tot rachitis, een aandoening waarbij de botten zacht en misvormd worden. Dit kan zich uiten in vertraagde groei, zwakke spieren en pijn in de botten. Vooral baby's die weinig buiten komen en een donkere huidskleur hebben, lopen een verhoogd risico op een vitamine D-tekort, omdat de huid vitamine D aanmaakt onder invloed van zonlicht.
Aankoop en Toediening van Vitamines
Vitamine K en D kunnen worden aangeschaft bij de drogist of apotheek. Op de verpakking staat doorgaans de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid vermeld, of de hoeveelheid microgram per druppel, zodat ouders de juiste dosering kunnen toedienen. Het merk van de vitamines is niet van invloed op de werking; alle geregistreerde producten bevatten de juiste hoeveelheid en zijn even effectief.
Het is niet erg als u een dag vergeet vitamine K of D te geven. De volgende dag kan de normale dosering gewoon worden voortgezet; een dubbele dosis is niet nodig. Zelfs bij meerdere gemiste dagen is het geen reden tot zorg, maar het is wel goed om zo snel mogelijk de toediening weer op te pakken. Om te voorkomen dat u het vergeet, kunt u de vitamines naast uw bed of bij de luiers plaatsen. Het helpt ook om de druppels elke dag rond hetzelfde tijdstip te geven, bijvoorbeeld tijdens het avondeten of voor het slapengaan van de baby.
Controverses en Alternatieve Perspectieven
Er bestaat discussie over de noodzaak van preventieve vitamine K-toediening bij alle pasgeborenen. Sommige critici stellen dat het risico op een bloeding bij een baby uiterst klein is (1 op 10.000 tot 1 op 25.000) en dat bloedingen niet 'spontaan' ontstaan. Zij beweren dat het vitamine K-gehalte waarmee baby's geboren worden, de biologische norm is. Een laag vitamine K-gehalte zou niet per definitie een tekort betekenen.
Een ander argument tegen de standaardtoediening is dat moedermelk, met name colostrum (de eerste moedermelk), voldoende natuurlijke vitamine K bevat. Het advies om extra vitamine K te geven, zou moeders onterecht ontmoedigen om borstvoeding te geven. Daarnaast wordt gewezen op mogelijke, nog onvoldoende onderzochte, nadelen van synthetische vitamine K, zoals een mogelijk verhoogd risico op kanker.
Er wordt ook gesteld dat sommige baby's die gediagnosticeerd worden met een bloeding door vitamine K-tekort, eigenlijk een onderliggende aandoening zoals een cholestatische ziekte hebben. Het toedienen van vitamine K zou dan niet de primaire oorzaak van de bloeding aanpakken, maar de discussie vertroebelen.
Als alternatief wordt voorgesteld om de vitamine K-inname via voeding te verhogen, bijvoorbeeld door tijdens zwangerschap en borstvoeding veel groene groenten zoals boerenkool, spinazie en broccoli te eten. Het is raadzaam om tijdens de zwangerschap voldoende informatie in te winnen en de wensen omtrent vitamine K vooraf te bespreken met de verloskundige of gynaecoloog, zodat ouders een weloverwogen keuze kunnen maken.