Een melkveehouder in Friesland ondervindt al jaren aanzienlijke problemen met de vruchtbaarheid van zijn koeien. Ondanks dat de koeien goed cyclisch zijn en de tocht duidelijk laten zien, wordt driekwart van de afgevoerde koeien weggestuurd vanwege vruchtbaarheidsproblemen. Voor deze specifieke praktijkcasus wordt hulp ingeroepen van veehouders en deskundigen.
Analyse van de Problematiek
Op het betreffende melkveebedrijf worden de koeien routineus gescand op dracht, maar de resultaten zijn vaak teleurstellend. De dierenarts constateert in sommige gevallen dat de eisprong wat laat plaatsvindt, en er wordt ook melding gemaakt van schijntochten na 200 dagen, ondanks dat de koeien drachtig zijn.
Om de oorzaak van deze vruchtbaarheidsproblemen te achterhalen, zijn diverse maatregelen genomen:
- Voedingsanalyse: Het ruwvoer wordt geanalyseerd op mineralen, en met een op maat gemaakte mineralensamenstelling worden eventuele tekorten aangevuld.
- Mineralencheck: Via de GD wordt de mineralenhuishouding nauwlettend gevolgd.
- Aarding van Stalapparatuur: Al het ijzerwerk in de stal, van de melkstal en waterbakken tot aan de ligboxen, is geaard.
Genetische problemen lijken uitgesloten, aangezien de veehouder enkele jaren geleden koeien uit Brabant heeft aangekocht die altijd goed drachtig bleken.
Inseminatie en Stiergebruik
Traditioneel werden de koeien altijd geïnsemineerd. De laatste twee jaar wordt er echter gebruik gemaakt van een stier. Dit heeft ertoe geleid dat de tussenkalftijd, met rond de 410 dagen, nog op een acceptabel niveau blijft. Desondanks blijft de vraag naar de onderliggende oorzaak van de vruchtbaarheidsproblemen bestaan.
Algemene Factoren die Vruchtbaarheid Beïnvloeden
Een koppel vruchtbare koeien vormt de spil van een melkveebedrijf. Goede vruchtbaarheid is echter geen vanzelfsprekendheid en is sterk afhankelijk van voeding en bedrijfsvoering. Naast deze basisvoorwaarden is het aanpakken van individuele vruchtbaarheidsproblemen cruciaal.
Uitblijven van Tochtigheid en Hormonale Regulatie
Het uitblijven van de tochtigheid is een veelvoorkomend probleem. Wetenschappers en dierenartsen adviseren steeds vaker om voor de behandeling van 'Cow Ovulation Failure' (COF) gebruik te maken van de OvSynch principes (ovulatiesynchronisatie). Dit protocol normaliseert de hormonale processen en zorgt ervoor dat de behandeling altijd eindigt met een inseminatie.
Baarmoederontsteking (Endometritis)
Een infectie van de baarmoeder, ook wel endometritis of witvuilen genoemd, is het gevolg van een bacteriële besmetting in combinatie met een verminderde afweer. Dit komt met name voor in de periode rond het afkalven, wanneer de weerstand van de koe vaak lager is. Chronische baarmoederontsteking treft ongeveer 20% van de koeien en wordt niet altijd tijdig herkend. Het is een onderschat probleem dat de vruchtbaarheid negatief beïnvloedt door een verminderde kans op dracht, lagere melkgift en vertraagde ovulatie.
Belangrijke Ziekten
Op moderne melkveebedrijven horen ziekten als IBR (Infectieuze Bovine Rhinotracheïtis) en BVD (Bovine Virus Diarree) niet thuis. Luchtwegproblemen (BRD) en kalverdiarree kunnen leiden tot groeiachterstand bij kalveren en verhogen hun gevoeligheid voor andere ziektekiemen. Mastitis blijft een van de grootste uitdagingen binnen de melkveehouderij met aanzienlijke economische impact.
Energiebalans en Vruchtbaarheid bij Hoogproductieve Koeien
Hoogproductieve koeien zijn tijdens de opstartperiode na het afkalven vaak moeilijker drachtig te krijgen dan koeien die langzamer opstarten. Een koe heeft vetten nodig voor zowel melkvetproductie als lichaamsvet. Deze vetten haalt de koe uit haar rantsoen en door de vertering van vezels.
Bij hoogproductieve koeien gaat er automatisch meer vet naar de melk dan naar lichaamsvet. In het laatste deel van de dracht en tijdens de opstart van de biest- en melkproductie verbruikt de koe extra energie. Aangezien de melkproductie sneller toeneemt dan de droge stofopname, vertonen deze koeien in de eerste twee maanden na afkalven vaak een negatieve energiebalans, wat resulteert in verlies van lichaamsconditie.
Hoewel een negatieve energiebalans in het begin van de lactatie als 'normaal' wordt beschouwd, bepalen de ernst en duur ervan de vruchtbaarheid van de koe. Vooral de eerste eisprong na het afkalven is afhankelijk van de beschikbare energie. De koe wordt vaak pas tochtig als de negatieve energiebalans afneemt en het evenwicht zich herstelt. Bovendien zijn de eicellen die vrijkomen tijdens de eerste 60 tot 90 dagen van de lactatie, wanneer er sprake is van een negatieve energiebalans, vaak van mindere kwaliteit.
Oplossingen voor Energiegebrek
Om te voorkomen dat koeien te veel terugvallen in conditie aan het begin van de lactatie, is het cruciaal dat ze met de juiste conditiescore aan hun lactatie beginnen en voldoende energie binnenkrijgen. Een optimale conditiescore voor afkalven is 3. Meer voeren heeft vaak weinig zin, omdat de dieren simpelweg niet meer willen vreten. De oplossing ligt in het verhogen van de energiedichtheid per kilogram drogestof.
Pensbestendige vetzuren, zoals die van Megalac (VEM van 3.750 per kg drogestof), bieden een hoogenergetische oplossing. Naast het gehalte energie speelt de verhouding tussen de verschillende vetzuren een belangrijke rol. Het vetzuur C18:1 (oliezuur) stimuleert de aanmaak van lichaamsvet en verbetert de vruchtbaarheid, de kwaliteit van de eicellen en de stevigheid van de follikelwand.
Onderzoek toont aan dat koeien rondom hun eisprong meer melkvet produceren, voornamelijk oliezuur (C18:1). Het toevoegen van C18:1 aan het rantsoen aan het begin van de lactatie ondersteunt de koe hierin. De juiste combinatie van vetzuren en gericht voeren per lactatiestadium, zoals aangeboden door Megalac, is essentieel.
Vruchtbaarheidsbegeleiding en Kengetallen
Vruchtbaarheid is al jaren een belangrijke reden voor afvoer van melkkoeien. Met behulp van gegevens uit de MPR (Melk Productie Registratie) kan de vruchtbaarheid op een bedrijf worden geëvalueerd. Belangrijke kengetallen zijn:
- (Verwachte) Tussenkalftijd (TKT): De periode tussen twee opeenvolgende kalvingen.
- Aantal inseminaties per geïnsemineerde koe/pink.
- (Verwachte) Afkalfleeftijd van de vaarzen (VALVA).
Het is belangrijk dat de veehouder samen met de adviseur bepaalt wat een optimale tussenkalftijd en afkalfleeftijd van de vaarzen is, aangezien economische optima niet altijd overeenkomen met management- en bedrijfsspecifieke wensen.
Analyse van Specifieke Vruchtbaarheidsproblemen
Indien de vruchtbaarheidskengetallen niet voldoen, wordt verder gekeken naar de oorzaken:
- Te veel inseminaties: Onderzoek naar het moment van inseminatie en de specifieke dieren die veel inseminaties nodig hebben. Dit kan leiden tot lichamelijk onderzoek of algemene vruchtbaarheidstips.
- Te lange tussenkalftijd (zonder te veel inseminaties): Dit kan komen door te laat insemineren, slecht zichtbare tocht, of vroeg embryonale sterfte (door bijvoorbeeld infectieuze aandoeningen).
Een grondige analyse van de cijfers is essentieel voordat een plan van aanpak wordt opgesteld. Soms is een eenmalige ingreep voldoende, andere keren is langdurige begeleiding nodig.
Individuele Vruchtbaarheidsproblemen
Naast bedrijfsproblemen zijn er ook individuele vruchtbaarheidsproblemen:
- "Stille tocht": Koeien zijn in cyclus, maar laten de tocht slecht of niet zien. Behandeling met hormonen kan het tijdstip van de tocht vaststellen.
- "Cysteus": Afwijkende eierstokken die normale tochtigheid belemmeren. Dit kan behandeld worden met hormonen (GnRH) wat leidt tot ovulatie.
- Dracht: Soms blijken koeien toch drachtig, of zijn ze wel tochtig maar worden na herhaaldelijke inseminatie niet drachtig.
- Afwijkende anatomie: Een afwijkende ligging van de vulva en vagina kan ervoor zorgen dat lucht of urine in de vagina komt, wat de baarmoedermond kan besmetten en sperma kan doden. Dit kan deels worden opgevangen door een extra hoesje aan te brengen tijdens de inseminatie.
- Slechte eisprong of gele lichaam: Een slechte ontwikkeling van het gele lichaam, dat de dracht ondersteunt, kan leiden tot vruchtbaarheidsproblemen.
Het is belangrijk om tijdig te signaleren wanneer een dier te veel inseminaties nodig heeft. Een koe die voor de vierde keer geïnsemineerd moet worden, kan beter op het moment van de voortocht worden aangeboden.
Synchronisatie van Tocht en Ovulatie
Om vruchtbaarheidsproblemen aan te pakken, kan oestrus- of cyclus synchronisatie worden toegepast. Dit houdt in dat koeien op een gewenst moment worden gesynchroniseerd om te ovuleren. De voordelen hiervan zijn:
- Kunstmatige inseminatie (KI) kan plaatsvinden op een vooraf bepaald tijdstip, eventueel voor meerdere koeien tegelijk.
- De tussenkalftijd kan worden verkort.
- Afvoer vanwege vruchtbaarheidsproblemen kan worden verminderd.
In de praktijk worden hiervoor de fertiliteitshormonen GnRH en prostaglandine gebruikt, toegepast volgens een nauwkeurig tijdsschema.
Belang van Vruchtbaarheid voor een Rendabel Melkveebedrijf
Een goede vruchtbaarheid is essentieel voor de continuïteit van de veestapel en het bedrijfsinkomen. Vruchtbare koeien zorgen voor melkproductie en jonge aanwas. Slechte vruchtbaarheid is een van de belangrijkste redenen voor afvoer. Verbeterde vruchtbaarheid leidt tot een kortere tussenkalftijd, een langere levensduur van de koe, minder inseminaties en minder veterinaire behandelingen.
Vruchtbaarheid is een belangrijk onderdeel van de CRV Gezondheid index, die ook klauw- en uiergezondheid omvat. Fokken op vruchtbaarheid kan leiden tot een significant kortere tussenkalftijd en gunstigere non-returncijfers.
Praktijkvoorbeelden en Dienstverlening
CRV registreert al sinds 1978 vruchtbaarheidsdata en gebruikt gegevens van miljoenen dieren voor genetische evaluatie. Stieren in het portfolio voor dochtervruchtbaarheid scoren wereldwijd hoog. De tussenkalftijd van koeien in Nederland is gedaald sinds 2010.
Naast fokken op vruchtbaarheid kunnen veehouders gebruik maken van diensten zoals Vruchtbaarheid op Maat, waarbij tocht- en drachtcontrole of inseminatie kan worden geregeld, afgestemd op de specifieke behoeften van het bedrijf.
Mineralenmanagement en Vruchtbaarheid
Een goed mineralenmanagement is een fundamentele basis voor een goede vruchtbaarheid. Mineralen verstrekken via drinkwater is een effectieve methode voor snelle en optimale opname, wat resulteert in een beter rendement.
tags: #vruchtbaarheid #agenda #rundvee