De Eem, een unieke rivier die volledig binnen Nederland stroomt, speelt al eeuwenlang een centrale rol in de geschiedenis en ontwikkeling van Amersfoort. Oorspronkelijk was de rivier een cruciale handelsroute en bron van industrie, maar in de twintigste eeuw leek haar belang af te nemen door de verplaatsing van bedrijven. Desondanks bleef de Eem van grote betekenis voor de stad, die zelfs haar naam dankt aan een doorwaadbare plaats, de "Amer" of Eem.
Historische Betekenis van de Eem
De stad Amersfoort verkreeg in 1259 stadsrechten en ontwikkelde zich mede dankzij de rivier. De Koppelpoort, gebouwd op het punt waar beken uit de Gelderse Vallei uitmonden in de Eem, was een belangrijk tolplein. De beken van de Eem waren ook essentieel voor de vroege industrie, zoals wasserijen, blekerijen en bierbrouwerijen. Bovendien diende de Eem voor de afvoer van overtollig water na ontginningen, waardoor het Eemland geschikt werd voor veeteelt. De rivier faciliteerde het transport van vee en producten, wat leidde tot aanzienlijke bedrijvigheid rondom de haven, met bedrijven gespecialiseerd in bouwmaterialen, glasblazerijen, scheepswerven en weverijen.
Met de komst van de stoommachine kreeg de bedrijvigheid een steeds industrieler karakter, met silo's, pakhuizen, oliemolens en diverse fabrieken langs de rivier. Echter, deze industrialisatie leidde ook tot vervuiling van de stad en de Eem, wat uiteindelijk resulteerde in het vertrek van veel bedrijven.
Waterkwaliteit en Milieuproblemen
Tegenwoordig kampt de Eem, net als de Randmeren (waaronder het Gooimeer en Eemmeer), met milieuproblemen, waaronder vervuiling door plastic en een teveel aan nutriënten. De Randmeren zijn ontstaan in de jaren '50 door de aanleg van Flevoland. Aanvankelijk was het water helder, maar overmatige bemesting leidde tot algengroei. Hoewel rioolwaterzuiveringsinstallaties de fosfaat- en stikstofconcentraties hebben verlaagd, bleef de voedselrijkdom vanuit de Eemvallei een probleem.
Een positieve ontwikkeling was de waargenomen helderheid van het Eemmeer rond 2011, die deskundigen toeschrijven aan de Quaggamossel, een exoot uit het Zwartezeegebied. Deze mossel eet algen en slib, waardoor het water helderder wordt. Dit heldere water, in combinatie met veel voeding, stimuleerde de groei van fonteinkruid, dat woekert en tot wel 6 meter lang kan worden. Hoewel sommigen denken dat fonteinkruid bijdraagt aan helder water, lijkt de oorzaak andersom te liggen.
De overmatige groei van fonteinkruid bemoeilijkt in de zomermaanden het zeilen op het Gooimeer. Tegelijkertijd kan te veel vermindering van fonteinkruid leiden tot hernieuwde algengroei, aangezien de populatie mosselen de laatste jaren is afgenomen.
Natuurwaarden en Ecologische Toestand
De waterkwaliteit van de Randmeren is kwetsbaar en nog steeds niet stabiel. Factoren zoals waterdiepte, klimaatverandering en menselijke ingrepen (mestlozingen, baggeren, sluizen, introductie van diersoorten) spelen een rol. De reductie van nutriënten uit de Eemvallei wordt gezien als de belangrijkste pijler voor verbetering. Rijkswaterstaat, waterschap Vallei & Veluwe, gemeenten en terreineigenaren werken samen aan het verbeteren van de ecologische toestand van de Randmeren.
Het Gooimeer en Eemmeer, als onderdeel van het Natura 2000-gebied, zijn belangrijk voor watervogels. Hoge nutriëntenconcentraties hebben het gebied sterk beïnvloed. De verbetering van de waterkwaliteit heeft geleid tot een herstel van het ecosysteem, met name in het Gooimeer. De aanwezigheid van de Driehoeksmossel en de Aziatische korfmossel, die plankton uit het water filteren, heeft de waterkwaliteit verder versneld.
Deze mosselen vormen voedsel voor watervogels zoals kuifeenden en tafeleenden. Visetende watervogels namen toe toen de dominantie van brasem in de visstand afnam, maar namen weer af door concurrentie om kleine vis. De Visdief, een belangrijke broedvogel, is afhankelijk van geschikte broedgebieden, waarvoor kunstmatige eilanden zoals De Dode Hond en De Visdief zijn aangelegd.
De rietbegroeiing langs de oevers van de Eem en Randmeren draagt bij aan de regionale populaties van zangvogels zoals de snor en de blauwborst. De ontwikkeling van riet wordt gestimuleerd door de aanleg van platen en rietvelden.
Toekomstperspectief en Natuurinclusieve Landbouw
De Eempolder is een belangrijk broedgebied voor weidevogels. Met maatregelen zoals natuurinclusieve landbouw en natuurlijk waterpeilbeheer wordt verwacht dat de situatie voor deze vogels in 2050 aanzienlijk zal verbeteren. Een lagere bemesting en een hoger waterpeil dragen bij aan een gezonder ecosysteem, dat insecten aantrekt en de overlevingskansen van jonge kuikens vergroot.
De waterkwaliteit is aanzienlijk verbeterd door extensivering van de weilanden. De aanleg van eilandjes in de randmeren en de ontwikkeling van oevervegetatie met riet dragen bij aan waterzuivering en bieden bescherming aan rietvogels. Het open slagenlandschap van de Eempolder, met een hoge grondwaterstand, is uniek en waardevol voor weidevogels zoals de kievit en grutto.
Toekomstperspectief (2050): Grote delen van het gebied zullen optimaal zijn ingericht voor weidevogels, met een versterkt leefgebied door natuurinclusief agrarisch beheer. Het water zal schoon zijn en het peilbeheer natuurlijker, wat leidt tot "vogeleilanden" die als stapstenen dienen voor talrijke vogels. Ruigere delen zullen broedplaatsen bieden aan reigers en zeearenden, terwijl rietkragen habitat bieden aan diverse eendensoorten en zeldzame rietvogels. Er zullen duidelijke keuzes gemaakt worden wat betreft zonering van natuur en recreatie.
In het overgangslandschap tussen de Eempolders en de Utrechtse Heuvelrug bevinden zich bijzondere kwelgebieden met zeldzame plantengroei. Door het verminderen van grondwateronttrekking wordt de watervoorraad vergroot en wordt het kleinschalige landschap hersteld met groene dooradering van sloten, bloemrijke graslanden en struwelen.
Toekomstperspectief (2050): Het waterpeil wordt verhoogd om droogteschade aan de natuur te voorkomen en bodemdaling tegen te gaan. Het leefgebied van weidevogels wordt vergroot, met focus op rust, veiligheid en beschikbaar voedsel.