Het ondergaan van een abortus is een ingrijpende gebeurtenis die zowel fysieke als psychische gevolgen kan hebben. Hoewel er veel onderzoek is gedaan naar deze effecten, bestaat er nog discussie over de mate waarin abortus direct psychische klachten veroorzaakt. Veel studies suggereren dat vrouwen die een abortus ondergaan, mogelijk al kwetsbaarder waren voor psychische problemen, of dat de ongewenste zwangerschap zelf al een bron van stress is.
Psychische gevolgen van abortus
Vrouwen die een abortus hebben ondergaan, vertonen drie keer zoveel psychische klachten, zoals angst en depressie. Het is echter belangrijk op te merken dat de abortus zelf niet altijd de directe oorzaak hoeft te zijn. Na een ongewenste zwangerschap lopen vrouwen sowieso een verhoogd risico op geestelijke problemen, ongeacht hun beslissing om de zwangerschap af te breken of niet.
Een mogelijke verklaring is dat deze vrouwen al psychische problemen hadden voordat ze zwanger werden, of dat de ongewenste zwangerschap zelf de aanleiding vormt. Waarschijnlijk is het een combinatie van beide factoren. Zoals Tim Kendall, directeur van het National Collaborating Centre for Mental Health, aangeeft: "Een abortus verhoogt het risico op psychische problemen in ieder geval niet."
Onderzoek uit 2011 toonde aan dat 81% van de vrouwen die een abortus hadden ondergaan, een verhoogd risico op geestelijke gezondheidsproblemen had. Op basis van literatuuronderzoek, uitgevoerd circa twintig jaar geleden, is een onderverdeling gemaakt van voorkomende psychosociale gevolgen:
- (Ernstige) psychiatrische problemen zoals depressie en PTSS (posttraumatische stressstoornis). Meer specifiek kunnen dit angst voor afwijzing, boosheid, depressieve gevoelens, geïrriteerdheid, gevoelens van verlies, hopeloosheid, afname van de zelfwaardering, schaamte, schuld, spijt, twijfel en verdriet zijn.
- Relationele- en seksuele problemen. Zowel mannen als vrouwen noemen na emotionele problemen relatieproblemen op de tweede plaats als blijvende gevolgen.
- Lichamelijke klachten, slaap- en concentratieproblemen, toegenomen alcoholgebruik en energiegebrek. Deens onderzoek wijst uit dat mannen na een abortus een verhoogd risico hebben op het starten van een behandeling met slaapmiddelen.
- Specifiek abortusgerelateerde problemen, zoals fantaseren over het kind, fobische reacties op kinderen of zwangere vrouwen, en ‘anniversary reactions’ (d.w.z. dat de vrouw erg heftige emoties ervaart rondom de datum die de verjaardag van haar kind had kunnen worden).
Uit het rapport Seksuele gezondheid in Nederland 2009 (Rutgers) blijkt dat:
- Slechts vier op de tien vrouwen die een abortus achter de rug hebben, geen gevolgen van een abortus ondervinden.
- Eén op de drie vrouwen tijdelijke emotionele klachten heeft.
- Bij één op de vijf vrouwen zijn deze blijvend.
- Eén op de acht mannen en één op de zes vrouwen achteraf niet tevreden is over hun beslissing.
Discussie over oorzakelijk verband
Er is binnen de wetenschap discussie over de mate waarin psychische klachten het gevolg zijn van abortus. Jenneke van Ditzhuijzen stelt dat het idee dat de levensgebeurtenis van de beëindiging van een ongewenste zwangerschap psychische stoornissen “veroorzaakt” niet wordt ondersteund. Dit standpunt wordt echter weersproken door Ward Biemans.
Duitse onderzoekers riepen in 2019 op tot voorlichting van vrouwen over mogelijke psychische gevolgen van abortus. De hulpverleningspraktijk van Er is hulp ondersteunt de overtuiging dat voorlichting over mogelijke gevolgen van abortus een morele plicht is, die valt onder het idee van ‘informed consent’: de patiënt moet alles goed begrijpen en weten welke gevolgen een behandeling kan hebben.
Zelfdoding en abortus
Een Amerikaanse studie van David Reardon heeft uitgewezen dat het risico op suïcide voor vrouwen na abortus ongeveer 3 keer hoger is dan voor vrouwen die hun zwangerschap hebben uitgedragen en geen abortus hebben ondergaan. In de context van aan zwangerschap gerelateerde suïcide, heeft de mentale geschiedenis van de vrouw relatieve impact. Abortus kan een verzwarende factor zijn voor suïcide, speciaal voor de risicogroep.
De rol van antiabortusbewegingen en misinformatie
Jaarlijks worden er in Nederland zo'n 30.000 abortussen uitgevoerd. Nederlandse antiabortusgroepen, die zichzelf de "prolifebeweging" noemen, vinden dit aantal te hoog. Om dit aantal terug te dringen, gebruiken zij soms misleidende tactieken en verspreiden zij valse informatie. Een voorbeeld hiervan is de mythe van het "postabortussyndroom".
Het postabortussyndroom ontstond in de jaren zestig in Amerika onder de naam “postabortussyndroom”. Deze mythe werd bedacht door crisis pregnancy centers, tegenwoordig vaak aangeduid als "fake abortion clinics". Deze centra, die zwaar gesubsidieerd worden, beweren neutrale zorg te verlenen, maar worden gerund door christelijke antiabortusorganisaties. Vrouwen die een abortus overwegen, worden hier afgeschrikt met niet-wetenschappelijke informatie over het postabortussyndroom.
Hoewel vrouwen emoties als verdriet kunnen voelen na een abortus, bestaat het postabortussyndroom als officiële diagnose niet. Internationale onderzoeken tonen aan dat abortus niet leidt tot psychische stoornissen zoals PTSS en depressie. Sterker nog: volgens onderzoek heeft 99% van de vrouwen vijf jaar na de abortus geen spijt.
Toch wordt de mythe springlevend gehouden door antiabortusactivisten. Volgens theatermaker Mystha Mandersloot, die twee jaar geleden een abortus onderging, blijft het hierdoor een taboeonderwerp. Zelf voelde zij geen spijt en verdriet na haar abortus, maar wel eenzaamheid. Door het stigma praten mensen niet makkelijk over hun ervaring. Mystha maakte de theatervoorstelling Abortusverhalen, gebaseerd op haar eigen ervaring en die van haar drie hoofdrolspeelsters.
Ervaringen van mannen en partners
De meeste studies naar mannelijke partners en abortus zijn uitgevoerd door antiabortuswetenschappers. Dit kan de indruk wekken dat de behoefte aan nazorg alleen geldt voor mannen die tegen abortus zijn. Echter, maatschappelijk werker Jessica Schot begeleidt regelmatig vrouwen en mannen bij expertisecentrum Fiom Utrecht die een abortus overwegen of hebben meegemaakt. Zij benadrukt dat zelfs als beide partners achter de abortus staan, er rouw om een potentieel leven kan zijn.
Vaak ziet Schot dat mannen zich niet betrokken voelen in het keuzeproces. Dit overkwam Lucas* (23) in 2022. Toen zijn ex-vriendin zwanger bleek te zijn na hun breuk, begon hij paniek te voelen. Uit angst dat zijn emoties haar zouden beïnvloeden, verbrak zij het contact. Lucas voelde zich geconfronteerd met twee levenspaden waar hij niet voor had gekozen. Na de uiteindelijke abortus voelde Lucas zich eenzaam en wilde hij psychische hulp zoeken, maar wist niet waar hij terecht kon en zag de lange wachtlijsten voor de GGZ niet zitten. Hij was niet voorbereid op hoe emotioneel het proces zou zijn.
Verwerking en nazorg
Spijt is voor christelijke partijen en organisaties een van de grootste redenen om abortus af te schaffen. Het idee dat verdriet en spijt onlosmakelijk verbonden zijn, komt van Amerikaanse antiabortuscrisiscentra in de jaren zeventig. Zij boden emotionele zorg na een abortus aan met de intentie om vrouwen spijt aan te praten.
Maatschappelijk werker Jessica Schot benadrukt dat verdriet en spijt niet hetzelfde zijn. Zij ziet regelmatig vrouwen die verdrietig zijn om de situatie, maar geen spijt hebben van de abortus. Nogmaals: volgens onderzoek heeft 99% van de vrouwen geen spijt van een abortus. Uit dezelfde studie blijkt wel dat sommigen van hen last krijgen van verdriet, schuldgevoel en schaamte, vooral bij weinig steun en veel stigma. Deze gevoelens worden na verloop van tijd echter minder.
Het is ook mogelijk om rouw te voelen na een weloverwogen abortus. Actrice Jana herkent dit. Hoewel ze een sterke kinderwens had, was ze er niet klaar voor om moeder te worden toen ze onbedoeld zwanger raakte. De keuze voor abortus was snel gemaakt, maar de periode erna omschrijft ze als een emotionele achtbaan. Jana stelt zich soms voor hoe haar leven zou zijn geweest als ze niet voor abortus had gekozen, en voelde allerlei emoties door elkaar.
Tijdens keuzehulpgesprekken legt maatschappelijk werker Jessica uit dat de verwerking voor iedereen anders is. Sommige mensen hebben weinig last van de abortus en kunnen direct door met hun leven. "Gun jezelf de tijd," aldus Schot. "Tegenstrijdige emoties zijn heel menselijk."
Gevoelens van leegte, verdriet of schuld, maar ook opluchting zijn heel normaal in de eerste dagen na een abortus. Het helpt om er met iemand over te praten of deze gevoelens van je af te schrijven. De gevolgen van een abortus kunnen ook langer aanhouden en het dagelijks leven beïnvloeden.
Ondanks de overtuiging dat de juiste keuze is gemaakt, kunnen er gevoelens van schuld, schaamte en verdriet ontstaan. Dat is normaal. De eerste periode na een abortus is meestal het zwaarst. Onderzoek (Van Ditzhuijzen, 2017) toont aan dat vrouwen die een abortus ondergaan niet meer risico lopen op psychische problemen dan andere vrouwen. Vrouwen die onder druk of voor hun gevoel gedwongen voor abortus kiezen, ervaren achteraf wel meer psychosociale klachten (Van der Heij, 2017).
Hulp en ondersteuning
Als klachten langere tijd aanhouden, is het raadzaam om hulp te zoeken bij het verwerken van de abortus. In Nederland zijn gespecialiseerde hulpverleners beschikbaar. Organisaties zoals Fiom en Praktijk Myra Borkent hebben veel ervaring met het begeleiden van vrouwen na een abortus.
De overheid vergoedt sinds 1 juli 2023 psychosociale nazorg na een abortus. Dit benadrukt het belang van ondersteuning voor vrouwen en hun partners na deze ingrijpende beslissing.
Niet meer naar de huisarts voor abortuspil
Een abortusbehandeling kan een emotionele ervaring zijn. Ook al weet je zeker dat je (nu) geen kind wilt, blijft abortus een moeilijke beslissing. Veel vrouwen worstelen daardoor met tegenstrijdige gevoelens. Ook hormonale veranderingen kunnen ervoor zorgen dat je je nog een tijd verdrietig, somber of labiel voelt.