Hoewel de christelijke kerk abortus altijd had afgekeurd, begon de strenge juridische vervolging van de praktijk pas in de 19e eeuw. De praktijk en wetgeving per land verschillen nu sterk. Er is geen eenduidige norm in het internationaal recht die voorschrijft dat abortus wel of juist niet is toegestaan.
Amnesty International en het Recht op Abortus
In 2020 heeft Amnesty International haar beleid over abortus geactualiseerd. De organisatie erkent het recht van elke persoon die zwanger kan worden op abortus, op een manier die hun rechten, autonomie, waardigheid en behoeften respecteert. Daarom roept Amnesty op tot volledige decriminalisering van abortus. Dat wil zeggen: het schrappen van abortus uit strafwetten, andere wetten, beleid en praktijken. Ook pleit Amnesty voor universele toegang tot abortus. Daarnaast dringt Amnesty aan op post-abortuszorg en op bewijs gebaseerde abortusgerelateerde informatie.
Internationale Mensenrechten en Abortus
Volgens de internationale mensenrechtenwetgeving heeft iedereen recht op leven en gezondheid, het recht om gevrijwaard te zijn van geweld, marteling of wrede behandeling. De mensenrechten stellen dat beslissingen over je lichaam alleen aan jou zijn. Dwang, laat staan met geweld, is verboden en abortus tot een misdrijf maken is een schending van mensenrechten. Iemand dwingen een ongewenste zwangerschap te voldragen is een schending van het recht op privacy en lichamelijke autonomie. Evenmin mag iemand gedwongen worden om abortus te laten uitvoeren.
In navolging van de uitspraak van de Verenigde Naties stelt Amnesty dat het recht op leven begint bij de geboorte. De beslissing over een abortus is bijna altijd zwaar en wordt niet lichtzinnig genomen.
Onveilige Abortussen: Een Wereldwijd Probleem
Onveilige abortussen zijn wereldwijd een van de belangrijkste doodsoorzaken voor zwangere personen. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vinden er jaarlijks 25 miljoen onveilige abortussen plaats, waarvan de overgrote meerderheid in ontwikkelingslanden. Wanneer regeringen de toegang tot abortus beperken, zijn mensen gedwongen hun toevlucht te nemen tot clandestiene, onveilige abortus. Vooral degenen die het zich niet kunnen veroorloven om te reizen of privézorg te zoeken worden hierdoor geraakt.
Abortuswetgeving: Een Mozaïek van Verschillen
In landen met beperkte legalisering van abortus staat de wet doorgaans uitzonderingen toe op de wetgeving die abortus criminaliseert. Zoals wanneer zwangerschap het gevolg is van verkrachting of incest, in gevallen van ernstige en fatale gebreken van de foetus, of wanneer er een risico is voor het leven of de gezondheid van de zwangere persoon.
Ondanks de wereldwijde trend om wetten te hervormen om sterfgevallen te voorkomen, handhaven sommige landen waaronder Nicaragua en El Salvador draconische en discriminerende wetten. De wetten die abortus onder vrijwel alle omstandigheden nog steeds verbieden.
In andere landen is sprake van activisme om het eerder vastgelegde recht op abortus aan banden te leggen. In Nederland is het aantal abortussen relatief laag: 8,5 op elke duizend vrouwen tussen 15 en 44 jaar. Het merendeel van deze vrouwen - zo’n 80 procent - is op het moment van de abortus minder dan acht weken zwanger. Er wordt geen abortus uitgevoerd als iemand langer dan 20 weken zwanger is.
In de afgelopen zestig jaar hebben meer dan dertig landen hun wetten gewijzigd. Het is inmiddels in 75 landen mogelijk om een abortus te krijgen, na een bepaalde bedenktijd en soms niet later dan 12 weken in de zwangerschap. In de meeste Europese landen is abortus onder voorwaarden legaal en in de praktijk verkrijgbaar. Maar zo heeft bijvoorbeeld Polen een strenge abortuswetgeving. In Ierland was er in 2018 in een langverwacht referendum een grote meerderheid voor het intrekken van het grondwettelijke verbod op abortus.
VN-Comités en het Recht op Leven
De toelaatbaarheid van abortus, als een van de reproductieve rechten, is wereldwijd een twistpunt. Het VN-comité voor de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen (CEDAW) heeft consequent verklaard dat restrictieve abortuswetgeving discriminatie van vrouwen inhoudt. In 2018 deed het VN-comité de uitspraak dat het ‘kennis had genomen van voorstellen om het recht op leven zoals vastgelegd in het VN-verdrag voor Burgerrechten en Politieke Rechten ook toe te kennen aan ongeborenen, maar die voorstellen niet overnam’. Het recht op leven begint volgens het comité dus bij de geboorte.
In 2018 deed het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties een uitspraak over abortus en het recht op leven. Staten mogen maatregelen nemen om vrijwillige abortus te reguleren. Staten mogen geen maatregelen nemen zoals het criminaliseren van zwangerschappen. Bijvoorbeeld door ongehuwde vrouwen, of het opleggen van strafrechtelijke sancties tegen vrouwen en meisjes die abortus ondergaan, of sancties tegen medische hulpverleners die hen daarbij helpen.
Inclusiviteit in Abortuszorg
Niet alleen cisgender vrouwen en meisjes kunnen toegang tot abortusdiensten nodig hebben, maar ook intersekse personen, trans mannen en jongens en mensen met andere genderidentiteiten die in staat zijn zwanger te worden. Een van de belangrijkste belemmeringen voor de toegang tot abortus voor deze personen en groepen is het gebrek aan toegang tot gezondheidszorg. Bovendien kunnen degenen die wel toegang hebben tot gezondheidszorg te maken krijgen met stigmatisering en vooringenomenheid bij de verstrekking van gezondheidszorg.
Van de trans mensen en non-binaire personen meldt 28 procent dat zij in een medische omgeving worden lastiggevallen. 19 procent meldt dat hun medische zorg wordt geweigerd vanwege hun trans zijn. Onder mensen van kleur zijn deze cijfers nog hoger. Dit is het gevolg van de vele verweven factoren van armoede en ras en de daarmee samenhangende intersectionele discriminatie. Sommige mensen ervaren niet alleen discriminatie op basis van één kenmerk, maar op basis van meerdere kenmerken. Als individu kun je tot meerdere achtergestelde groepen tegelijk horen, waardoor je een unieke vorm van discriminatie ervaart.
Voorvechters van seksuele en reproductieve rechten en activisten voor lhbti+-rechten voeren campagne om het bewustzijn hierover te vergroten. De abortusdiensten moeten beschikbaar, toegankelijk en inclusief worden.
Abortusrechten in de Verenigde Staten: Een Historische Wending
Abortusrechten zijn al decennia een uiterst gevoelige kwestie in de Verenigde Staten. Dat is niet gek, want er staan twee wereldbeelden tegenover elkaar: is abortus een medische ingreep om het welzijn van vrouwen veilig te stellen, of gaat het om moord op een ongeborene? Daar verschillen de meningen heftig over. Sinds 2022 mogen staten zelf bepalen welke abortusrechten worden gehandhaafd en wordt abortus steeds meer verboden.
Roe v. Wade en de Impact van Dobbs
Om te begrijpen hoe dit zo gekomen is, kunnen we het beste beginnen bij de historische rechtszaak waar Amerikanen het nog steeds vaak over hebben: Roe v. Wade. In 1973 velde het Amerikaanse Hooggerechtshof over die zaak een vergaand, controversieel oordeel: het recht op abortus was deel van de grondwet. Staten mochten abortus dus niet verbieden, wat met name conservatieve groepen tegen de borst stuitte. Bijna vijftig jaar na Roe bereikte een nieuwe historische rechtszaak het Hooggerechtshof: Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization. Veel Democraten streden daarbij voor het behoud van Roe v. Wade, terwijl veel Republikeinen die uitslag juist wilden verwerpen. De conservatieve rechters van het Hooggerechtshof hadden een meerderheid en deden de Republikeinse wens in vervulling gaan: Roe v. Wade werd teruggedraaid.
Roe v. Wade, uitgelegd
Veel Republikeinse staten hebben Dobbs aangegrepen om abortusrechten aanzienlijk in te perken. In veertien staten is de ingreep inmiddels zelfs compleet verboden. Veel staten deden dat door middel van een ’trigger law’, een voorbereide wet die automatisch inging toen Roe verworpen werd.
Interne Verdeeldheid binnen de Republikeinse Partij
Maar ondanks alle inperkingen willen veel Republikeinen helemaal niet zo graag dat abortus verboden wordt. Andrew Gawthorpe, hoogleraar American Studies, is daar niet verbaasd over. “De Republikeinse partij is een coalitie van groepen met verschillende belangen,” legt hij uit. “Een van die groepen bestaat uit sociaal-conservatieven, die abortus willen verbieden. Andere groepen gingen daarin mee, omdat ze dachten dat Roe v. Wade toch niet zou worden teruggedraaid.”
In veel Republikeinse staten woeden dan ook heftige discussies over abortus - en dat komt niet alleen door Democraten die niets van de inperkingen willen weten. Een voorbeeld hiervan is Kansas, een traditioneel Republikeinse staat die vrouwen tot 21 weken en 6 dagen in de zwangerschap toestaat om abortus te plegen. Ze gaat daarmee veel verder dan andere Republikeinse staten, die abortus vaak al na 6 weken of zelfs compleet verbieden. Dat komt door een referendum dat Kansas direct na Dobbs organiseerde: toen besliste de bevolking dat de staat abortusrechten moest blijven beschermen.
Andere Republikeinen weten niet goed wat ze nu van abortus moeten vinden. Donald Trump bevindt zich nu ook in die positie, stelt Gawthorpe. “Hij is een voorbeeld van een Republikein die niet echt om een abortusverbod geeft, maar sociaal-conservatieven wilde vleien door conservatieve rechters aan te stellen. Maar toen het echt gebeurde, dacht hij “shit”. Hij strijkt daarvoor maar zelden de eer op, terwijl hij het mogelijk heeft gemaakt.”
De Impact op Verkiezingen en Politieke Strijd
Voor de aankomende presidentsverkiezingen zal abortus een belangrijk onderwerp worden. Dat is al te merken in Arizona, waar een abortuswet uit 1864 is opgegraven om abortus weer te verbieden. Daar wordt zo veel tegen geprotesteerd dat Republikeinen vrezen dat abortus hen daar de verkiezingen gaat kosten. Trumps abortus-standpunt is dan ook opvallend mild: hij wil dat individuele staten zelf kunnen blijven beslissen, maar sprak zich toch uit tegen Arizona. Joe Biden wil daarentegen alles op alles zetten om Roe v. Wade te herstellen, maar zelfs bij een herverkiezing lukt dat niet zomaar. “Daarvoor heeft hij een ruime meerderheid in de Senaat nodig,” legt Gawthorpe uit. “De Democraten hebben die stemmen niet en gaan die waarschijnlijk ook niet binnen een decennium krijgen.” Voorlopig zal het recht op abortus dus zeker niet uit de grondwet worden afgeleid, ongeacht wie er wint.
Gevolgen van de Afschaffing van Roe v. Wade
Het Amerikaanse Hooggerechtshof heeft op 24 juni 2022 eerdere uitspraken die het recht op abortus veiligstelden vernietigd. De abortuswetgeving komt hierdoor weer in handen van de staten. Dit langverwachte besluit wordt gezien als historisch en heeft geleid tot aanzienlijke veranderingen.
Stijgende Babysterfte en Minder Prenatale Zorg
Anderhalf jaar nadat het Amerikaans Hooggerechtshof het landelijk recht op abortus schrapte, is de babysterfte in de Verenigde Staten flink gestegen. Uit onderzoek van kinderartsen blijkt dat er per maand honderden baby's meer stierven dan voorheen. De overgrote meerderheid van de overleden baby's had aangeboren afwijkingen. Volgens de onderzoekers komt dit doordat in een deel van de Amerikaanse staten abortus verboden is. Iedere maand stierven er daardoor gemiddeld 247 meer baby's dan voorheen.
Volgens de onderzoekers leidt het abortusverbod er ook toe dat de stap naar prenatale zorg voor veel vrouwen groter wordt. Vooral vrouwen uit lagere sociale klassen die te maken hebben met bijvoorbeeld armoede of voedseltekort hebben hier last van. Deze factoren kunnen ook nog eens stress geven, wat het risico op problemen bij de zwangerschap of geboorte kan vergroten. De artsen willen nog vervolgonderzoek doen naar het sterftecijfer onder moeders nadat het recht op abortus werd afgeschaft.
Een Mozaïek van Wetgeving per Staat
Vandaag de dag is in dertien van de vijftig staten abortus volledig verboden. Nog eens acht staten hebben wetgeving waardoor het niet volledig legaal is. Het gaat vooral om staten in het zuiden en het binnenland van de Verenigde Staten. Andere staten, zoals Californië en New York, hebben juist ruimhartige abortuswetgeving. Het is een lappendeken van gekte van staat tot staat, waarbij mensen honderden kilometers moeten reizen om de zorg te krijgen die ze nodig hebben.
In 10 Amerikaanse staten stond ook het recht op abortus op het stembiljet. In Arizona is het voorstel dat voorlag aangenomen, wat inhoudt dat het recht op abortus gelegaliseerd wordt "tot de foetus levensvatbaar is". Op dit moment is abortus slechts toegelaten tot 15 weken. Daarna is het verboden, zonder uitzondering voor verkrachting of incest. In Colorado is het voorstel aangenomen, waardoor het recht op abortus wordt beschermd. In Florida is het voorstel niet aangenomen, wat betekent dat het recht op abortus er niet beschermd wordt in de grondwet. Florida nam in mei een wetswijziging aan waardoor abortus na 6 weken zwangerschap verboden is, met slechts enkele uitzonderingen. In Maryland is het voorstel aangenomen, wat inhoudt dat het "recht op reproductieve vrijheid" gegarandeerd wordt. In Missouri is het voorstel aangenomen, waardoor het "recht op reproductieve vrijheid" wordt beschermd. Abortus is momenteel nog verboden in Missouri, met slechts enkele uitzonderingen. Door de goedkeuring van het voorstel wordt abortus in Missouri dus legaal. In Montana is het voorstel aangenomen, wat inhoudt dat het recht op abortus beschermd wordt in de grondwet. Abortus is er momenteel legaal. In Nebraska stonden 2 voorstellen tegenover elkaar. Het ene voorstel wilde het recht op abortus verankeren in de grondwet. Het andere wilde dan weer de huidige wetgeving behouden, waarbij abortus na 12 weken verboden is. Het voorstel dat de abortusrechten wou verankeren, heeft het niet gehaald. Het voorstel dat de huidige wetgeving na 12 weken wil behouden, is wel goedgekeurd. De wet blijft dus van kracht. In Nevada is het voorstel aangenomen, waardoor het recht op abortus verankerd wordt in de grondwet van de staat. Abortus is er nu al mogelijk tot de 24e week van de zwangerschap. Toch is de uitslag nog niet definitief. Om aan de grondwet toegevoegd te worden, moet het voorstel 2 keer goedgekeurd worden. In New York is het voorstel aangenomen. Toegang tot abortus wordt daardoor in de grondwet van de staat verankerd en de vrijheid van de burgers om zelf over hun "reproductieve gezondheid" te beslissen, wordt gegarandeerd. In South Dakota is het voorstel dat het recht op abortus wilde garanderen, niet aangenomen. Abortus is momenteel verboden in South Dakota, met enkele uitzonderingen. Doordat het voorstel is weggestemd, blijft dat verbod dus van kracht.
Juridische Chaos en de Rol van de Abortuspil
In het afgelopen jaar zijn er meer dan vijftig rechtszaken aangespannen over het abortusbeleid, vaak op grond van zelfbeschikkingsrecht. Het is een grote juridische strijd geworden. Het aanvechten van strenge abortuswetten heeft her en der succes, maar is vaak maar tijdelijk, omdat er dan een hoger beroep volgt. De abortuspil was ook voor de uitspraak van het Hooggerechtshof al de meest gebruikte manier om een abortus te plegen. Maar het afgelopen jaar werd de pil ook een manier om vrouwen toegang te bieden tot abortus in staten waar dat verboden is. Vanuit linkse staten worden die pillen verstuurd naar conservatieve staten, die proberen dat op hun beurt weer te verbieden. Daar lopen veel rechtszaken over.
Er lijkt nog geen sprake te zijn van strafrechtelijke vervolging van artsen of mensen die helpen bij het mogelijk maken van een abortus. Dat is wel iets waar sinds de uitspraak voor gevreesd werd. De discussie rondom het recht op abortus, is nog altijd - of misschien wel meer dan ooit - voer voor politieke discussie in de VS. Elke vrouw en bijna elke man in Amerika heeft hier een mening over. Een deel van hen is echt woedend.
De Strijd Gaat Door
Een jaar na de uitspraak van het Hooggerechtshof is de politieke en juridische strijd nog in volle gang. Ook komende presidentsverkiezingen zal het ongetwijfeld een rol spelen. De antiabortusbeweging zou zelfs graag een landelijke regeling zien: een landelijk verbod voor het afbreken van een zwangerschap, bijvoorbeeld na 12 of 15 weken. Dat is opvallend, omdat hun argument lange tijd was dat je die regelingen aan de staten zelf moet overlaten, in plaats van federale regelingen.
Ook in de staat Tennessee kwam het nieuws hard binnen. In de kliniek van verpleegkundige Corinne Rovetti (70) werden vanaf dat moment geen abortussen meer uitgevoerd. Rovetti en haar collega's moesten vrouwen het nieuws brengen: ze kunnen voor een abortus niet langer in Tennessee terecht. De staat heeft inmiddels één van de strengste abortuswetten van het land: alleen als het de dood van een patiënt kan voorkomen, mag een abortus worden uitgevoerd. Dokters moeten hun goedkeuring geven. Abortus is hier zo goed als volledig illegaal op dit moment. Voor een verwekking door verkrachting of incest wordt geen uitzondering gemaakt. Het heeft een gapend gat achtergelaten in de beschikbare, betrouwbare zorg. Zorg die in deze gekke tijd juist hard nodig is. Er bellen nog altijd vrouwen naar mij, met de vraag waar ze in hemelsnaam terecht kunnen.